13. gaia · Hautematea, desinformazioa eta egia-ostea

Konbentzioz gozoa eta konbentzioz mingotsa; konbentzioz beroa, konbentzioz hotza, konbentzioz kolorea; egiatan, ordea, atomoak eta hutsa.

—Demokrito Abderakoa, Sexto Enpirikoren bidez, Adversus mathematicos (Matematikarien aurka), VII, 135 · Clauderen itzulpena, grezieratik

Sentsazio guztien aurka borrokatzen bazara, ez zaizu geratuko ezta zertan oinarritu ere, haietako zeintzuek engainatu zaituzten —zuk diozunez— epaitzeko.

—Epikuro, Kyriai doxai (Maxima nagusiak), 23 · Clauderen itzulpena, grezieratik

§49 · Hautematea eta oroimena

Hautematea. Jaiotzean ezagutzaren edo informazioren batez horniturik gatozen ala ez mendeetako eztabaida gorabehera —gogoratu arrazionalisten sortzetiko ideiak edo enpiristen tabula rasa—, kontua da munduaz dugun kontzientzia eta ezagutza gure hautematetik datozela. Ikusten, entzuten, usaintzen, ukitzen eta, azken batean, esperimentatzen dugunaz betetzen dugu oroimena.

Baina ez gara errealitatea pasiboki erregistratzen duten makinak. Izan ere, izugarrizko aldea dago gure aurrean dagoenaren, zentzumenek jasotzen dutenaren eta hautemate gisa prozesatzen dugunaren artean. Halakoa non errealitatearekiko edozein antzekotasun kointzidentzia hutsa irudi baitaiteke.

Kontua da hautemateak prozesamendu luze eta konplexu baten emaitza direla; prozesu horretan, gure zentzumen mugatuek —gure aurrean gertatzen denaren zati txiki-txiki bat baino hautematen ez dutenek— ez ezik, gure garunak ere parte hartzen du: informazioa gehitu, osatu eta interpolatzen du. Eta ez beti informazio horren garrantzi objektiboan oinarrituta, baizik eta emozioen eta arretaren arabera.

Fida al gaitezke gure begiez, munduaren ezagutza zuzen bat izateko, haren gainean gure ideiak, pentsamendua eta arrazoiak eraikitzeko? Badakigu zenbaitetan huts egiten digutela. Halaxe gertatzen da haluzinazioen kasuan, edo kalean urrutitik agurtzen duzun pertsona harenean: hurbiltzen denean ohartzen zara ez zela zuk uste zenuena, eta ezezagun bat agurtu duzula.

Oroimena. Datuak eta egitateak hauteman ondoren, oroimenean gordetzen ditugu. Behin han, oroitzapen bihurtzen dira, eta oroitzapenak dira gure arrazoibideen eta argudiaketen lehengaia.

Oroimena, ordea, ez da bizi izandako errealitatearen erregistro pasibo eta objektibo bat. Hainbat oroimen mota ditugu: garuneko toki desberdinak erabiltzen dituzte finkatzeko, era desberdinean kudeatzen ditugu eta era desberdinean ahazten ditugu.

Oroimena, hautematea bezala, konstruktu bat da, ez egitate batzuen erregistro fidel eta zalantzarik gabea. Zerbait gogoratzen dugun bakoitzean birsortzen, eguneratzen eta xehetasunak gehitzen ari gara, «telefono hondatuaren» jokoan bezala. Oroitzapenak aldatu egiten dira denborarekin, lausotu egiten dira, funtsezko xehetasunak ahazten ditugu, hainbat oroitzapen bakarrean nahasten ditugu, gure barne-narratibarekin bat etortzeko doitzen dira, eta ezin ditugu bereizi oroitzapen errealak oroitzapen faltsuetatik, ezta txertatuetatik ere. Lotura emozionalak eta gauzei zentzua emateko premiak, gainera, eragin erabakigarria dute zer eta nola gogoratzen dugun horretan.

Horrela izanik, nola fida gaitezke gure oroimenaz, zuzen arrazoitzeko? Kanpoko egiaztapenik gabe, ezin dugu fidatu gure oroitzapenak egitateekin bat datozela. Seguru noizbait gertatu zaizula, duela urte batzuetako argazkiak ikustean: ez zenuen gogoan halako pertsona txango hartara joan zenik, edo ziur zeunden beste arropa bat zeneramala; baina argazkiak oroimena freskatu eta eguneratzen dizu.

§50 · Eskasiatik gainkargara: informazioa eta ezagutza

Informazio-urakan batean murgilduta gaude, neurri handi batean informatika-teknologien eraginez: etengabeko albiste, bideo eta story jario bat jartzen digute begien aurrean, eta ia ezinbestean murgiltzen gara hartan.

Baina ez da beti horrela izan. Izan ere, garai erabat berezian bizi gara; hain berezian, non ia ezinezkoa baita hura kontzebitzea ere. Har itzazu kontuan egitate hauek, eta joan zaitez irudikatzen zeinen desberdinak ziren gurearen aurreko gizarteak.

Gizakiok duela gutxienez 250 000 urte sortu ginen, eta ordutik 1804. urtera arte, gutxi gorabehera, ez ginen iritsi mila milioi biztanlera gure planetan, hurrengo irudian ikus dezakezun bezala.

Grafiko honetan munduko biztanleriaren estimazioa ikus dezakezu, duela 12 000 urteko Iraultza Neolitikotik gaur arte. Ohar zaitez duela mende bat eskas arte giza biztanleria oso-oso urria zela, eta nola Industria Iraultzak aurrekaririk gabeko hazkundea ekarri zion munduko biztanleriari. || Egiletza: «Population curve», El T-rena, jabari publikoa / Wikimedia Commons.

Beraz, gure Historiaren ia denbora osoan gutxi izan gara, oso gutxi, azalera izugarri batean barreiatuta, aurrez aurre komunikatzen eta oinez edo zaldiz bidaiatzen. Eta ia inork ez zekien irakurtzen: idazkera o.a.a. 3200 inguru sortu zen Mesopotamian, baina alfabetatze orokorra eta derrigorrezko hezkuntza publikoa herenegungo kontuak dira. Tipo higigarrien inprenta 1440koa da; lehen egunkariak, XVIII. mendekoak; World Wide Weba, 1991koa, eta smartphonea, 2007koa.

Honekin guztiarekin, imajinatu gizateriak bere historian zehar informaziora izan duen sarbidea. Edo, hobeto esanda, haren sarbide eza. Platonek (427-347 o.a.a.) hamarka liburu baino ezin izango zituen irakurri bere bizitza osoan. Guk informazio gehiago dugu telefono mugikorrean —Platonen beraren obrak barne— milaka bizitzatan irakurtzeko gai izango ginatekeena baino. Hasiera batean, gizateriak sortutako ezagutza (ia) guztia eskura izatea —zientzia, artea, entretenimendua— gauza ona da, ezta? Jakina, ezagutza hori guztia egiazkoa edo baliagarria balitz eta behar bezala aprobetxatuko bagenu. Eta hementxe hasten dira arazoak.

Informazioa ez da ezagutza. Informaziora sarbidea izateak ez du automatikoki esan nahi gizabanako jantziagoak edo jakintsuagoak izango garenik. Hor egoteak ez du esan nahi ulertu dezakegunik, ezta hura aprobetxatzeko astirik dugunik ere. Informazioa, berez, ez da ezagutza; ez da ezagutza ulertu eta barneratu arte. Ni ez naiz gai mekanika kuantikoa edo matematika aurreratuak ulertzeko, eta, haiek ulertzeko behar diren baliabideak Interneten badaude ere, interesa eta aski asti beharko ditut haiek ikasi ahal izateko… beste ezagutza edo diziplina batzuei kenduta. Inork ezin ditu ikusi idatzi diren antzezlan guzti-guztien emanaldiak, ezta grabatu den musika guztia entzun, ezta existitzen diren eleberri guztiak irakurri ere.

Informazio ororen atzean asmo bat dago. Eskura dugun informazio guztia ez da desinteresatua. Hizkuntzako irakasgaitik jakingo duzu igorleak helburu bat duela bere mezua komunikatzen duenean. Asmo hori izan daiteke hartzailearen ezagutza zabaltzea eta hura heztea; baina beste hainbestetan zerbait saldu nahi dio; ideia politiko edo erlijioso batez konbentzitu; informazio faltsua zabaldu edo egiazkoa lohitzen saiatu; edo, besterik gabe, informazioa argitaratzeko erraztasuna aprobetxatu, sarea informazio alferrikakoz betetzeko.

§51 · Desinformazioa, gehiegizko informazioa eta egia-ostea

Horri dagokionez, hor ditugu desinformazioaren, gehiegizko informazioaren eta egia-ostearen fenomenoak: pertsonak existitzen direnetik existitzen dira, baina beste kualitate bat hartu dute masa-komunikabideei eta sare sozialei esker. Hirurak fenomeno oso arriskutsuak dira, eta faltsukerian, engainuan eta aurreiritzian murgil gaitzakete.

Desinformazioa. Informazio faltsua zabaltzean datza, faltsua dela jakinda, iritzi publikoaren sinesmenak nahiz emozioak eta iritziak engainatzeko, nahasteko eta manipulatzeko asmoz.

Desinformazioak kontraespioitzaren antz handia du. 1944an, Bigarren Mundu Gerran, aliatuek Normandiako lehorreratzea —Frantzian— planifikatu zutenean, bazekiten funtsezkoa zela alemaniar armadak aldez aurretik ez jakitea historiako operazio militar anfibiorik handienaren toki zehatza, ezta data ere. Eta lehorreratze haren mende zegoen aliatuen garaipena; apustua eta arriskua izugarriak ziren. D Eguna noiz izango zen jakiteko, alemaniar espioiak aliatuen informazioa lapurtzen saiatzen ziren bide guztietatik, eta aliatuak, aldi berean, hura alemaniar espioien begietatik ezkutatzen. Horaino, dena da ulergarria. Baina ez zen aski. Aliatuek argitalpenak, irrati-emisioak eta era guztietako informazio faltsua sortu zituzten, espioiak nahasteko. Hala, D Egunaren benetako data aliatuen jeneral gutxi batzuek baino ez zuten ezagutzen; espioiek, gainera, egiaztatu ezin zuten informazio faltsu mordoa aurkitzen zuten. Aliatuek kanpamentu faltsu bat ere eraiki zuten Ingalaterraren hegoaldean, gomazko tanke puzgarri faltsuekin, tropa-mugimenduekin eta amaigabeko xehetasunekin. Horixe da desinformazioa.

Orain, pentsa ezazu nola zabaltzen duten informazio faltsua politikariek, talde erlijiosoetako buruzagiek, masa-komunikabideek, sare sozialek eta beste eragile interesdun batzuek, egiazkoa ezkutatzeko edo gu engainatzeko. Askotan ebidentzia ukatzen dute; baina beste hainbestetan ez dira horretan nekatzen ere: horren ordez, informazio faltsuz gainezka jartzen gaituzte, eta zer pentsatu jakin gabe uzten gaituzte, onenean, edo ideia faltsuz beteta, gehienetan.

Eta zergatik engainatuko gintuzkete? Arrazoiak askotarikoak dira. Adibidez, boterea, dirua, eragina edo estatusa lortzea.

Gehiegizko informazioa. Nekearen bidez jarduten du. Informazio gehiegik nahasmenduan murgil gaitzake, eta ez bakarrik informazio hori faltsua denean, desinformazioarekin ikusi berri dugun bezala. Informazio guztia egiazkoa balitz ere, informazio gehiegikeria batek azkenean sentigaitz bihurtzen gaitu haren aurrean. Gainera, gehiegikeria horretan errazagoa da faltsukeriak eta gezurrak isilka sartzea; buloak eta aurreiritziak; orokortzeak eta gehiegizko sinplifikazioak.

Pentsa ezazu gai jakin batzuei ematen zaien gehiegizko informazio-estalduran: egun osoan daude albistegietan eta egunkarietan. Iristen da une bat gaiaz aspertzen garena; eta, adibidez, injustizia sozial baten aurrean aktibatu beharrean, gogaitzen has gaitezke hainbeste protagonismo ematen zaiolako, eta horrek pasibotasunera eraman gaitzake, edo baita hasieran bidegabea iruditzen zitzaigunaren aurka jartzera ere.

Egia-ostea. Egia eta egitateak ukatzean datza, eta haien ordez identitate-apelazioak, «egitate alternatiboak» delakoen fabrikazioa eta sentimenduen berotzea jartzean. Beste era batera esanda: egia-ostearen pentsamendu-markoa hartzen duenarentzat garrantzi handiagoa dute bere taldeak sinesten duenak, bere iritziek eta sentitzen duenak, datuek, egitateek eta egiak baino.

Egitate alternatiboak kontzeptua bera oso oximoron harrigarria da. Gauzak gertatu dira, ala ez dira gertatu, ezta? Jakina, uler dezakegu egitateei buruz interpretazio, judizio edo balorazio desberdinak egotea. Edo egitate baten lekuko bakoitzak ikusitakoaren bertsio desberdinak izatea, ikuspegi desberdina zuelako eta hautemate-sistema, sistema kognitibo eta axiologiko¹ propio oso bat zuelako. Baina egitateak, horixe, egitateak dira². Hainbat gizabanakok xehetasun desberdinak gehitu ahal izango dituzte, baina guztiek gertatu ziren gauzen —edo gertatu ez zirenen— kategoriakoak izan beharko dute, egon ez zena gehitu gabe. Bada, egitate alternatiboak direlakoek esan nahi dute badirela beste egitate batzuk, normalean gehiengoak ezagutzen dituenez bestelakoak. Hau da: zuk zure egitateak dituzu, eta nik neureak. Ez dute esan nahi nik balio, gustu edo iragazki propioak ditudala eta horiek egitate berberei buruzko iritzi desberdin bat sortzen dutela, baizik eta egitateak berak beste batzuk direla, desberdinak, nire ikuspegira, nire identitatera edo nire sentimenduetara doituak. Ulertzekoa denez, ez nik ez inork ezin ditugu zure egitateak errefutatu, ez baititugu zure iritziak, ezta zure sinesmenak ere. Beraz, egitateen bertsio alternatibo bat defendatzen duena errealitate paralelo bat sortzen ari da, eta hartan ezkuta daiteke, sen ona sartzen ez den gotorleku batean bezala.

Errealitate paralelo baten sorkuntza hori identitate ideologiko batekin —politikoa edo erlijiosoa, adibidez— uztartu ohi da; beraz, beste batzuekin batera eusten zaio, nireekin, gauza berak sinesten dituztenekin. Batzuetan botere tradizionalekiko mesfidantzagatik sortzen dira, zientzia barne: interesdun gisa ikusten dira botere horiek —eta hala dira—, eta gu engainatzeko asmoarekin.

Gainera, egia-osteak sentimenduei eta emozioei egiten die dei. Gure sistema kognitiboa gure sistema emozionalarekin konektatuta dago, eta, hala, ideien aurrean erreakzionatu egiten dugu. Norbaitekin haserre egoteak edo hura gorrotatzeak izugarri handitzen ditu haren ideiak eta proposamenak baztertzeko probabilitateak, baita guretzat onuragarriak izan zitezkeenean ere. Era berean, talde bateko kide sentitzeak eta hartako kide izaten jarraitu nahi izateak handitu egiten ditu haren ideiak sinesteko probabilitateak, baita nabarmen absurdoak direnean edo errealitatea ukatzen dutenean ere.

Egitate alternatiboak direlakoak ez dira soltean agertu ohi. Askotan sinesmen-sistema alternatiboei lotuta daude, hainbeste konspirazio-teoriarekin gertatzen den bezala. Ez da harritzekoa gizakiak Ilargia zapaldu izana ukatzen duenak sinestea, halaber, estralurtarrak gure artean daudela, txertoek populazioa kontrolatzeko balio dutela edo Lurra laua dela.

§52 · Berreste-alborapena, oihartzun-ganberak eta burbuilak

Nola liteke gizabanako batzuek zalantzan jartzea zientziak sendoen finkatu dituen ondorioetako batzuk, hala nola Lurra esferikoa dela edo hautespen naturalaren bidez eboluzionatu dugula?

Zuzenean jo genezake ezjakintasunera eta hezkuntza faltara, eta horrek konspiranoiaren zati handi bat azalduko du; baina badira oso pertsona prestatu eta hezituak egitate alternatibo batzuez konbentzituta daudenak. Pertsona horiengan, gainerako guztiongan bezala, printzipio batzuek jarduten dute, eta printzipio horiek distortsionatu egiten dituzte egitateen gure hautematea, interpretazioa eta balorazioa.

Lehenik eta behin, ez ditugu egitateak buruan biltegiratzen adreilutxoak gure gogamenaren artxibategian bezala. Gure oroitzapenak, gure eduki mentalak, ez dira gainerakoetatik isolatutako entitateak, beren forma mantentzen dutenak; sinesmen-sistemetan integratuta daude. Hau da, gure ideiak lehendik genekizkienekin nola uztartzen diren horren mende daude, eta haietara egokitzen dira. Gainera, ideia berriek sinesmen-sistema eraldatzen dute; beraz, harreman dinamiko bat dago aurretiazko ezagutzaren eta eskuratu berriaren artean.

Bigarrenik, alborapen kognitibo eta heuristiko ugarik jarduten dute gugan, eta horiek areagotu egiten dituzte gizakiok informazioa jasotzeko eta interpretatzeko baldintzetako batzuk, baita informazio hori aro digitalean nola transmititzen den ere. Baldintza horietako hiru ikusiko ditugu.

Berreste-alborapena. Aurrerago definituko dugu, gainerako alborapen kognitiboekin batera (§59); hemen haren ondorioak zaizkigu interesgarri, eta ondorio horiek handitu egiten dira sinesmenak garrantzitsutzat hautematen ditugunean —zergak, haurdunaldiaren borondatezko etetea—, emozionalki biziak direnean edo oso errotuta daudenean.

Berreste-alborapenak begizta negatibo batean sartzen gaitu: gure sinesmenak berresteko eta haien desegokitasunaren frogei ez ikusiarena egiteko joera dugu, eta gure oihartzun-ganbera propioan isolatzen gaitu.

Oihartzun-ganberak. Komunikabideetan eta sare sozialetan gertatzen dira. Beste ekosistema batzuetatik itxita eta isolatuta dauden ekosistemak dira: haietan informazioak durundi egiten du, indartu eta anplifikatu egiten da, eta, aldi berean, kanpotik datorren zalantzan jartzeari ihes egiten dio. Hortik datorkie izena; imajinatu tunel bat, non oihu egiten duzun eta zure ahotsak durundi egiten duen, esan duzuna behin eta berriz errepikatuz. Oihartzun-ganberek polarizaziora eta muturrekeria sozial eta politikora eraman dezakete.

Ez gara oihartzun-ganberetan sartzen nahitaez borondatez. Batzuetan, gure sozializazioaren giroa dela eta, baliteke batean hazi izana. Nolanahi ere, ez dira izaten, normalean, ihes egin ezin diegun egoerak ere. Zaila dena da zirkulua nonbaitetik hausteko modua aurkitzea.

Ganbera barruan, ideia bera batzuengandik besteengana dabil bueltaka, eta beti itzultzen zaizu azkenean; ahots desberdinak ertzeraino iristen dira, baina ez dira sartzen. Errepara iezaiozu xehetasun bati: ez zaitu inork hor giltzapetu. Ganberari barrukoek eusten diote. || Egiletza: egileak egina, eskuliburu honetarako marraztua.

Informazio-burbuila edo iragazki-burbuila. Bilaketa-algoritmoen eta Interneteko eta sare sozialetako erabiltzaileen erabilera-patroien emaitza da. Ondo dakizunez, Googlek, Facebookek, Instagramek eta Interneteko bilaketen eta sare sozialen beste zerbitzu batzuek beren erabiltzaileen profilak egiten dituzte³, publizitate zuzendua saltzeko. Publizitate-enpresek asko baloratzen dute beren mezua ez iristea mundu guztiarengana, baizik eta beren xede-publikoa diren pertsonengana edo bezero onak izan daitezkeenengana. Horretarako, informazioa behar dute: nor garen, zer interes ditugun eta zer erosle mota garen. Enpresa teknologikoak gure Interneteko erabileraren era guztietako datuak biltzen aritzen dira, eta publizitate-konpainia horiei saltzen dizkiete; haiek, aldi berean, beren bezeroek ordaintzen dituzten iragarkiak egiten dituzte. Hau da, zuk ikusten dituzun iragarkietako batzuk nik ikusten ditudanez bestelakoak dira. Demagun YouTuben bideo bat ikusten ari naizela eta iragarki pare baterako eten gogaikarria iristen dela. Nik nire eroste-ahalmeneko berrogei urte inguruko gizonentzako produktu eta zerbitzuei buruzko publizitatea jasoko dut, nire zaletasun eta interesekin. Bideoa zu ikusten ariko bazina, eskaintzak zure pertsonara doituko lirateke.

Zer ondorio ditu honek? Informazio-burbuilaren fenomenoa publizitatera eta merkataritzara mugatuko balitz, agian ez gehiegi. Baina publizitatea ondo ulertzeko adibidea baino ez da: gure Interneteko jardueraren beste arlo askori eragiten die, bilaketetatik hasi eta jasotzen ditugun albiste-hautaketetaraino.

Interneten ikusten duguna desberdina da nor garen arabera. Ez, orain arte aztertu dugun bezala, gure aurreiritziek eta aurretiazko ezagutzek informazioa prozesatzeko moduari eragiten diotelako, baizik eta, informazio berria eskuratzeko prozesuaren fase horretara iritsi baino lehen ere, informazio desberdina ikusten dugulako: telefono mugikorrak eta ordenagailuak gauza desberdinak erakusten dizkigute zuri eta niri. Kontua da gauza desberdinei begira gaudela, nahi ez badugu ere⁴.

Oihartzun-ganberak ez bezala, informazio-burbuila ez dugu guk eraikitzen: Internet eta sare sozialak konfiguratuta dauden moduaren ondorio bat da. Oihartzun-ganbera batean erabakiak daude —zureak edo hazi zinen giroarenak—, eta, bilatzen badituzu, ikusi egin ditzakezu eta zirkulua hautsi; burbuila algoritmo batek eraikitzen du, eta ez duzu aukeratu, ezta ikusten ere.

Nolanahi ere, fenomeno berri-berria da, eta ikerketa asko falta da oraindik horri buruz; beraz, kontzeptu hau nolabaiteko distantziaz hartu behar dugu, oraingoz.

§53 · Nola eratzen den iritzi bat: bi kasu

Saihets al dezaket honen guztiaren eragina? Baliteke faktore hauek guztiak —desinformazioa, gehiegizko informazioa, egia-ostea, berreste-alborapena, oihartzun-ganberak eta informazio-burbuilak— irensteko zailak egitea. Batzuek besteen antza dute, nahiz eta bakoitza desberdina izan, eta denek batera jarduten dute. Kontua ez da zuk ondorioztatzea Internet osoa iruzur bat dela, ezta kontrolatzen ez ditugun indarrek manipulatuta gaudela ere: kontua da fenomeno hauen berri izatea, eta zure sinesmen eta iritziei nola eragiten dieten ikusten hastea. Horrela bakarrik borrokatu ahal izango dituzu, nahi baduzu.

Klima-aldaketaren kasua. Ikus dezagun orain adibide bat, non ikusi ahal izango duzun faktore guzti hauek nola elkarreragiten duten, egitateei buruzko gure judizioak eratzeko.

Gizakiak eragindako klima-aldaketa kasu bitxia da: ez dago balio duen eztabaida zientifikorik —adostasuna milaka azterlan independentetan eta IPCCren txostenetan oinarritzen da, 1988tik—, eta, hala ere, elkarrizketa publikoak karta berdinak dituzten bi alderen arteko borroka baten itxura izaten jarraitzen du. Dakigunaren eta eztabaidatzen denaren arteko desdoitze hori da, hain zuzen, epigrafe honen aztergaia.

Galde egiozu zeure buruari zer dakizun gaiaz eta nondik atera duzun. Gertatzen ari da? Guk eragiten dugu? Larria da? Nor ateratzen da irabazle sinesten baduzu, eta nor sinesten ez baduzu? Errepara iezaiozu orain nola jarduten duten aztertu ditugun faktoreek:

• Desinformazioa. Ez da soilik berezko zarata: kanpaina ordainduak egon ziren. Petrolio-enpresa handiek, beren barne-azterlanei esker, hirurogeita hamarreko eta laurogeiko urteetan jada bazekiten zer eragin izango zuten emisioek, eta gero hamarkadetan finantzatu zituzten zalantzak ereiten zituztenak. Estrategia —eta batzuetan agentzia berberak— tabako-industriak erretzearen eta minbiziaren arteko lotura atzeratzeko erabili zuena zen: ez dago zertan frogatu zientzia oker dabilela; aski da oraindik erabaki gabe dagoela ematea.
• Gehiegizko informazioa. Bero-bolada bakoitza, klimaren gailur bakoitza, txosten bakoitza, grafiko bakoitza eta azal bakoitza. Halako bolumena non zarata bihurtzen baita, eta zaratak nekatu egiten du: jende asko azkenean deskonektatu egiten da egunero aipatzen entzuten duen arazo batetik.
• Egia-ostea. «Klima beti aldatu izan da» egiazko esaldi bat da, zerbait faltsuri eusteko erabilia. Lur-eremua datuetatik kontakizunera lekualdatzen denean, zer gertatzen ari den axola izateari uzten dio, eta hura sinesteak edo ez sinesteak zutaz zer dioen hasten da axola izaten.
• Berreste-alborapena. Negu bereziki hotz batek dena gehiegikeria bat dela berretsiko dizu; uda kiskalgarri batek, kontrakoa. Bakoitza egokitzen zaion pasadizoarekin gelditzen da, eta egokitzen ez zaiona baztertzen du.
• Oihartzun-ganberak. Jarraitzen dituzun kontuek, lehendik ezagutzen zenituen hedabideek eta parte hartzen duzun taldeak argudio bera errepikatzen dute; kanpoko ezer ez da sartzen, eta sartzen ez dena existitzen ez dela ematen du.
• Informazio-burbuilak. Algoritmoek ikasten dute zein bideok eta zein titularrek atxikitzen zaituzten, eta gauza beraren gehiago zerbitzatzen dizute, zure pantailak mundu osoa dirudien arte.

Eta errepara iezaiozu ondo egin berri dugunari: ez dugu eztabaidatu klima-aldaketa erreala den ala ez —horretaz zientzia arduratzen da, eta dagoeneko egin du—, baizik eta hari buruzko zure iritzia nola eratu den.

Ceutako kasua. Aurrekoak erakusten dizu nola eratzen den iritzi bat ezagutza dagoeneko finkatuta dagoenean eta elkarrizketa publikoak, aldiz, berdinketa baten itxura izaten jarraitzen duenean. Honek beste gauza bat erakusten du: nola eratzen den iritzi bat egitateak oraindik mugitzen ari diren bitartean.

2026ko uztailaren 30ean, hamarka mila pertsona Ceutara igaro ziren Marokotik, ordu gutxian. Hura abian jarri zuten gauzen artean sinesmen bat zegoen: Espainiak muga ireki zuela eta ez zela itzulketarik izango. Faltsua zen. Eta hemen interesatzen dena da nondik zetorren; ez baitzen asmatutako gezur bat, gaizki irakurritako egitate egiazko bat baizik. Hilabete lehenago, ekainaren 29an, Auzitegi Gorenak ezarri zuen itsasoan atzemandakoari ezin zaiola aplikatu mugako ukapena, eta beste itzulketa-prozedura bati jarraitu behar zaiola; epaiak esaten zuen zein den prozedura zuzena, eta espresuki ohartarazten zuen horrek ez duela inor itzultzea eragozten⁵. «Beste era batera egin behar da»-tik «ez dute egingo»-rako jauzia ez zuen auzitegi batek egin: albistea eraman zuen mezu-kateak egin zuen⁶.

Ezagutzen duzu jada figura: «klima beti aldatu izan da» esaldiaren berbera da, egiazko baieztapen bat zerbait faltsuri eusten jarria. Aldatzen dena abiadura da, eta hemen neur daiteke: epaia uztailaren 8an egin zen publiko, eta hiru astez ia oihartzunik gabe ibili zen, hamar bat argitalpen eguneko; uztailaren 30ean, seiehun eta laurogeita hamabost argitaratu ziren.

Errepara iezaiezu kasu honek erakusten dituen eta aurrekoak erakusten ez dituen hiru gauzari:

• Zifrek ez dute bat egiten, eta batek ere ez du gezurrik esaten. Hirurogei mila, hirurogeita hamar mila, laurogei mila, iturriaren arabera eta kontaketa zein egunetan egin zen kontuan hartuta. Ez ziren bertsio interesdunak: une desberdinetako estimazioak ziren, metodo desberdinekin eginak. Zifra bat nola sendotzen den ikusteak gehiago irakasten du zerbait nola jakiten den, zifra jadanik sendotuta jasotzeak baino.
• Buloak bi noranzkoetan ibili ziren. Igarotzen ari zirenengana eta Espainiako eta Europako publikoarengana, bideo zaharrekin, beste herrialde batzuetako grabazioekin eta adimen artifizialaz sortutako irudiekin.
• Patroi nagusia ez zen irudi bat asmatzea, benetako bat hartu eta testuingurua aldatzea baizik. Detektagailu automatiko batek ere aurkitzen ez duen buloa da, irudia benetakoa delako: faltsua oina da.

Eta bada laugarren bat, zailena. Egun batzuk geroago, iturri irekien analisiko enpresa pribatu baten txostena ibili zen zirkulazioan, eta ondorioztatzen zuen mobilizazioa operazio koordinatu bat izan zela. Baliteke bai eta baliteke ez —hori, hau irakurtzen duzunean, agian jakingo da jada—; hemen axola duena da zuk zer egiten duzun horrelako tesi batekin, jakiten ez den bitartean. Nork sinatzen duen, zer metodorekin eta zuk sinestearekin zer irabazten duen galdetzea ez da sistemaz mesfidatzea: ad verecundiam (§59) delakoa da, barrutik begiratuta.

Eta berriro gauza bera: ez dugu galdetu hura ondo ala gaizki egon zen, ezta inork zer egin beharko lukeen ere. Galdetu dugu nola jakin zenuen, zer eman zenuen egiazkotzat egiaztatu gabe, eta nola jakingo duzun, urtebete barru, oker zeunden ala ez.

Orain, saia zaitez zeure analisia egiten beste gai batzuei buruz: COVID-19aren pandemian izandako bulo-uholdea, Osasunaren Mundu Erakundeak infodemia deitu zuena; hau irakurtzen duzun bitartean gertatzen ari den gerraren bat; txertoen aurkako mugimendua; haragia jan ala ez jateko zure erabakia; edo Lurra esferikoa delako zure uste sendoa.

Horiei aurre egiteko baldintzak. Kontuan izan efektu guzti hauek ez dutela neurri berean funtzionatzen guztiontzat denbora guztian. Haietako asko aldi baterako neutraliza ditzakegu, edo baita indargabetu ere; horretarako, baldintza hauek bete behar dira:

• Mekanismo kognitibo guzti hauek eta beste batzuk existitzen direla jakitea, eta gure jarrera, iritzi eta ideietan zer eragin duten ezagutzea.
• Ahalegin kognitiboa egitea: gelditzea eta aztertzea zeintzuek eta nola jarduten duten gugan, aztergai dugun auzi zehatz bakoitzean.
• Ahalik eta iritzirik landuena izan nahi izatea, eta inongo gairi buruzko behin betiko ezagutza dagoeneko lortu dugula ez ematea ziurtzat.
• Iturri desberdinak kontsultatzea, hasieran atzera eragiten badigute ere, fenomenoen ideia osoago bat egiteko; nahiz eta gure ulermena beti izango den osatugabea.
• Borondatez hedabide eta sare sozialen «dietak» egitea; kontu handiz aukeratzea nori jarraitzen diogun eta zer saretan parte hartzen dugun; eta burbuilekiko gure esposizioa murrizten duten baliabide informatikoak ezagutzea.
• Gure ezagutza orokorrak handitzea, iturrien kalitatea hobeto neurtu ahal izateko eta informazioa hobeto prozesatzeko tresna kognitiboak izateko.

Hau da, azken batean, ezagutzaren paradigma berria: horretan moldatu behar dugu eta horretara egokitu beharko dugu, eragin izugarria baitu gure pentsamenduan, gure jokabidean eta gertatzen zaigunean.

---

1. Hau da, bere balioak dituela; balioek ere eragiten dute zer hautematen dugun eta nola gogoratzen dugun.

2. Hala ere, egitate hitzak artifizialtasuna iradokitzen du: barruan egin darama, norbaitek zerbait egiteko jardun duela alegia. Datu hitza, berriz, latinezko datumetik heredatu zuen euskarak, hau da, «emandakoa»tik: datu bat ez du inork egiten; eman egiten da, eta jaso.

3. Are gehiago: Googlek zure dossier bat du, haren bilatzailea eta posta sekula erabili ez badituzu ere. Nola? Zure nabigatzeko moduak zure-zureak diren patroiak dituelako, eta zure hardwareak, gainerakoetatik bereizten duten ezaugarriak. Eta Nepalgo ziberkafe batera bazoaz? Zorte txarra: detektatuko du Nepalen norbait sartzen dela zu sartu ohi zaren orrietan, eta zure dossierra loditzen jarraituko du. Eta bisitatzen dituzun webguneek publizitatean ezkutatutako kodearen bidez arakatzen zaituzte.

4. Proba egin dezakezu beste sare batetik konektatzen den lagun batekin, beste herrialde batean bizi denarekin edo zurea ez bezalako adina duenarekin: bilatu gauza bera Googlen eta konparatu. Emaitza guztiak ez dira maila berean bereiziko —gaien eta hitzen araberakoa da—, baina hitzek, esperimenturako behintzat, berberak izan behar dute. Probatu «bidaia Egiptora» esamoldearekin.

5. Auzitegi Gorena, Administrazioarekiko Auzien Sala, Bosgarren Atala, 814/2026 zenbakiko epaia, 2026ko ekainaren 29koa (3795/2025 kasazio-errekurtsoa; ECLI:ES:TS:2026:2965), uztailaren 8an argitara emana: Atzerritartasun Legearen hamargarren xedapen gehigarriak ez du babesten itsasoan atzemandakoaren mugako ukapena, eta 58.3 artikuluaren bidea dagokio, kalifikazio horrek berehalako itzulketa eragotzi gabe, arauzko prozedura errespetatzen bada.

6. Ibilbidea dokumentatuta dago. Maldita.es-ek epaiari buruzko 1.171 argitalpen aztertu zituen arabieraz, 2026ko uztailaren 8tik 31ra bitartekoak, 727 erabiltzaile desberdinenak, eta aurkitu zuen testu berbera —«igerian iristen diren migratzaileen berehalako kanporatzerik ez da izango»—, hain zuzen ere itzulketa-prozedura isiltzen zuena, 215 aldiz partekatu zela hilaren 30ean. Maldita.es, «La sentencia del Tribunal Supremo sobre las “devoluciones en caliente” en Ceuta y Melilla: preguntas y respuestas» (5-08-2026) eta «De la sentencia del Tribunal Supremo sobre Ceuta a la idea de una frontera abierta» (6-08-2026). https://maldita.es/investigaciones/20260806/tribunal-supremo-sentencia-ceuta-marruecos-facebook/