Irakurgaia · Platon eta Aristoteles

Fitxa. Platonek (427-347 o.a.a.) Atenasek bere maisua heriotzara kondenatu zuen epaiketaren ondorengo urteetan idatzi zuen Sokratesen apologia; epaiketa hura o.a.a. 399an izan zen. Ez da prozesuaren akta: Sokratesek eman zuen hitzaldia da, edo Platonek hartaz utzi nahi izan zuen bertsioa, eta bakoitzetik zenbat dagoen, orduz geroztik eztabaidatzen da. Sokratesek han azaldu behar du zergatik eman duen bizitza osoa egiten duena egiten, eta zergatik atera zaion hori hain garesti. Aristotelesek (384-322 o.a.a.), hamazazpi urterekin Platonen eskolan sartu eta han hogei urte egin zituenak, Metafisikaren lehen orrialdeak eskaintzen dizkio argitzeari zer-nolako jakintza den berak bilatzen duena, eta, bidenabar, azaltzen du nondik sortzen den filosofatzeko bulkada. Biek erantzuten diote ikasturtea hasi zenuen galderari (§03). Ez dute gauza bera erantzuten.

Itzulpena. Biak eskuliburu honetarako eginak dira, zuzenean grezieratik: Platonena John Burnetek finkatutako testuaren gainean, eta Aristotelesena William David Rossek finkatutakoaren gainean, horiek baitira erreferentziazko edizio kritikoak1; biak liburuko gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen dira. Euskaraz bada Metafisikaren itzulpen argitaratu bat —Klasikoak bildumakoa, 1997koa—, baina egile-eskubideek babestua dago, eta halako pasarte luze bat ezin da hemen berregin; Apologiak, berriz, ez du euskarazko bertsio atestaturik. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute.

Sokrates eta orakulua. Sokrates bizia kosta dakiokeen akusazio batetik defendatzen ari da. Kargu formalei erantzun aurretik, zaharragoa eta zailagoa den zerbait desegin behar du: itsatsi zaion jakintsu-fama. Nondik datorkion azaltzeko, historia hau kontatzen du.

Kerefonte gaztetatik izan nuen laguna, eta zuen alderdiaren adiskidea ere bazen; zuekin partekatu zuen erbestea, eta zuekin itzuli zen. Badakizue nolakoa zen: suharra, ekiten zion guztian. Bada, behin Delfosera joan zen, eta hau kontsultatzera ausartu —eta ez iskanbilarik atera, atenastarrok—: galdetu zuen ea bazen inor ni baino jakintsuagorik. Eta Pitiak erantzun zuen inor ez zela jakintsuago.

Erreparatu zergatik kontatzen dizuedan hau: azalduko dizuet nondik datorkidan fama txarra. Hura entzun nuenean, bueltaka hasi nintzaion: «Zer esan nahi ote du jainkoak? Zer igarkizun da hau? Nik badakit-eta neure buruaz ez naizela jakintsua, ez asko ez gutxi. Zer esan nahi du, orduan, ni naizela jakintsuena baieztatzean? Gezurrik ez dio, behintzat: ez zaio zilegi». Denbora luzea eman nuen ulertu ezinik zer zioen; gero, gogoz erabat bestera, honen antzeko bilaketa batean sartu nintzen.

Jakintsutzat pasatzen direnetako batengana joan nintzen, pentsatuz han, inon izatekotan, gezurtatuko nuela iragarpena, eta orakuluari esan ahal izango niola: «hau ni baino jakintsuagoa da, eta zuk ni nintzela esan zenuen». Goitik behera aztertu nuen —ez dago haren izena esan beharrik; politikarietako bat zen—, eta hauxe gertatu zitzaidan: iruditu zitzaidan gizon hark jakintsua zirudiela jende askoren aurrean eta, batez ere, bere buruaren aurrean, baina ez zela. Gero hura erakusten saiatu nintzen: jakintsutzat zeukala bere burua, izan gabe; eta horrekin haren etsaigoa irabazi nuen, eta bertan zeuden askorena. Alde egin nuen neure artean pentsatuz: gizon hau baino jakintsuagoa naiz. Litekeena da guk biok ezer onik ez ederrik ez jakitea; baina hark zerbait dakiela uste du, jakin gabe, eta nik, ez dakidanez, ez dut uste dakidanik ere. Badirudi abantaila txiki hori ateratzen diodala: ez dakidana, ez dudala uste dakidanik ere. […]

Eta, txakurrarren, atenastarrok —egia esan behar dizuet—, hauxe gertatu zitzaidan: ospe onenekoak iruditu zitzaizkidan ia denetan urrien zeudenak, jainkoaren aginduz bila nenbilela; eta gutxiagotzat jotako beste batzuk gizon osoagoak gertatu ziren zentzuari dagokionez. […]

Politikarien ondoren poetengana jo nuen: tragedien egileengana, ditiranboenengana eta gainerakoengana, uste osoan han harrapatuko nuela neure burua bete-betean, haiek baino ezjakinagoa izaten. Landuenak iruditzen zitzaizkidan haien poemak hartu, eta zer esan nahi zuten galdetzen nien, bide batez haiengandik zerbait ikasteko. Lotsa ematen dit egia esateak, jaunok, baina esan beharra dago: bertan zeudenetako ia edozeinek hobeto hitz egiten zuen haiek berek ondutakoaz, haiek baino. Orduan ulertu nuen poetek ez dutela egiten dutena jakinduriaz egiten, berezko dohain moduko batez eta goi-arnasak hartuta baizik, igarleek eta orakulu-kantariek bezala: hauek ere gauza eder asko esaten dute, baina esaten dutenaz ez dakite ezer.

Azkenik, artisauengana joan nintzen. Banekien neure buruaz ia ezertan ez nintzela aditua; eta banekien, aldiz, haiek gauza asko eta onak ulertzen aurkituko nituela. Horretan ez nintzen oker ibili: nik ez nekiena zekiten, eta horretan ni baino jakintsuagoak ziren. Baina iruditu zitzaidan artisau onek poeten akats bera zutela: nork bere ogibidea ondo egiteagatik, uste zuen, gainera, gauzarik handienetan ere bera zela jakintsuena, eta desafinatze horrek estali egiten zien benetan zuten jakinduria. […]

Azterketa horretatik, atenastarrok, etsaigo asko sortu zaizkit, gogorrenetakoak eta astunenetakoak, eta haietatik kalumnia asko atera dira, baita ematen didaten izen hau ere, jakintsuarena; aurrean daudenek uste baitute, aldiro, neu naizela jakintsua beste norbait agerian uzten dudan hartan. Kontua da, jaunok, ziurrenik benetako jakintsua jainkoa dela, eta orakulu horretan hau esaten duela: giza jakinduriak gutxi balio duela, edo ezer ez. Eta badirudi ez dela Sokrates honetaz ari, nire izenaz baliatzen dela baizik, eta adibidetzat hartzen nauela, esango balu bezala: «Gizonok, zuen artean jakintsuena hura da, Sokratesek bezala, jakinduriari dagokionez egiaz ezer balio ez duela ohartu dena».

—Platon, Sokratesen apologia 21a-23b · Clauderen itzulpena, grezieratik

Harridura eta zientzia askea. Aristoteles ez dago inolako epaiketatan. Metafisikaren lehen orrialdeetan ari da finkatzen zer-nolako jakintza den berak bilatzen duena; eta hori argitzeko, hasi zirenei begiratzen die.

Ekoizpen-zientzia bat ez dela, lehenengo filosofatu zutenengan ere ikusten da. Gizakiak, orain eta hasieran, harriduragatik hasi baitziren filosofatzen: hasieran, eskura zituzten bitxikeriez harritzen ziren; gero, poliki-poliki aurrera eginez, gauza handiagoez sortu zitzaizkien zalantzak, hala nola ilargiaren aldaketez, eguzkiarekin eta izarrekin gertatzen denaz eta gauza guztien osotasunaren jatorriaz. Eta zalantzan dagoenak eta harritzen denak ez dakiela aitortzen du; horregatik da mitozalea ere, nolabait, filosofo: mitoa gauza harrigarriz eginda baitago. Hala, ezjakintasunari ihes egiteko filosofatu bazuten, argi dago jakitea jakiteagatik bilatzen zutela, eta ez inolako erabilgarritasunagatik.

Gertatu zenak berak egiaztatzen du: jakintza-mota hau bilatzen hasi ziren beharrezko ia guztia eskuratua zegoenean, baita bizitza eroso eta atsegin egiten duena ere. Argi dago, beraz, ez dugula beste inolako premiagatik bilatzen; aitzitik, bere buruarentzat eta ez besterentzat den gizakiari askea deitzen diogun bezala, halaxe deitzen diogu honi ere zientzien arteko aske bakarra, bera baita bere buruarentzat existitzen den bakarra.

Horregatik, arrazoiz jo liteke haren jabetza gizakiarena ez den zerbaitetzat: alderdi askotan esklaboa baita gizakiaren natura; hala, Simonidesek dioen bezala, «jainko batek baino ez luke ohore hori izango», eta ez dago ondo gizakiak berari dagokion jakintza bilatzeari uztea. Olerkariek zerbait esaten badute eta jainkozkoa berez bekaiztia bada, logikoa litzateke bekaizkeria batez ere hemen oldartzea, eta nabarmentzen diren guztiak zorigaiztokoak izatea. Baina jainkozkoa ezin da bekaiztia izan —esaerak dioenez, gezur asko diote olerkariek—, eta ez dago beste zientziarik hau baino baliotsuagotzat hartzerik. […]

Hala ere, haren jabetzak bilaketa abiatu zen tokiaren kontrako aldean utzi behar gaitu. Denak hasten dira gauzak hala izateaz harriturik: azokako automaten aurrean bezala, edo solstizioen aurrean, edo diagonala aldearekin neurtu ezin izatearen aurrean; kausa oraindik ikusi ez duen edonori harrigarria iruditzen zaio unitaterik txikienaz ere neurtzen uzten ez duen zerbait egotea. Baina kontrakoan amaitu behar da eta, esaerak dioen bezala, hobean, kasu hauetan ikastean gertatzen den bezala: ezerk ez luke geometrialari bat diagonala neurgarri gertatzeak baino gehiago harrituko.

—Aristoteles, Metafisika 982b-983a · Clauderen itzulpena, grezieratik

Irakurketarako laguntza. Bi testuetako sei esamolde, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

Bi ezjakintasun, ez berdinak. Bi testuak ez dakigula aitortzetik abiatzen dira, eta horregatik dirudite direna baino antzekoagoak. Sokratesengan, aitorpen hori lan baten emaitza da: pertsonaz pertsona joan behar da, aztertu eta atsekabea hartu, eta azkenean geratzen dena ez da galdera ireki bat, balantze bat baizik: giza jakinduriak gutxi edo ezer ez duela balio. Aristotelesengan abiapuntua da, ezjakintasunak dirauen artean dirau, eta kausa agertu orduko ezerezten da: diagonala zergatik ezin den neurtu badakien geometrialariak harritzeari utzi dio. Galdetu zeure buruari bietako zeinek uzten dion tokia filosofiari noizbait amai dadin.

Zenbat kostatzen den filosofatzea. Errepara iezaiozu orain bakoitzari zenbat kostatzen zaion. Sokratesek etsaigo gogorrenetakoak eta astunenetakoak zerrendatzen ditu, kalumniak eta azkenean hilko duen fama bat, eta haren ikerketa besteak agerian uztean datza, biktimak dituen jarduera bat baita. Aristotelesek deskribatzen duen jakintza denetik zegoenean eta denbora sobera zenean bakarrik ager zitekeen, eta bere baitarako bilatzen da, askea izaten den bezalaxe. Biak gauza beraz ari dira, eta batak kondena bat bezala kontatzen du, besteak ohore bat bezala; hori ez da estilo-kontu bat, hortik ateratzen baitira bi erantzun desberdin filosofia hiri batean zertarako dagoen galderari (§12).

Mitoa ez dago toki berean. Ikusia duzu filosofia jaiotzen dela logosa naturari lehen mitoak erantzuten zizkion galderak egiten hasten zaionean (§05). Bi testuek ukitzen dute puntu hori, eta ez dute berdin ukitzen. Aristotelesek kontzesio izugarria egiten dio mitoari: mitozalea, nolabait, filosofoa da, biak harrigarritik bizi direlako. Sokratesek ez du mitorik eztabaidatzen, baina orakulu bati obeditzen dio, eta haren filosofia osoa Delfosko erantzun bat serio hartzetik jaiotzen da. Erabaki zeuk hori mitora erortze bat den ala juxtu kontrakoa.

Lana. Bi testuek bloke bakarra partekatzen dute, hemen ariketa konparazioa bera delako. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudio bakoitza nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

  1. Zer aurkitzen du zehazki Sokratesek politikariengan, poetengan eta artisauengan? Erantzun hirurak bereiz, ez baitzaio gauza bera gertatzen hiruretan, eta «ezjakintasun» hitza erabili gabe.
  2. Aristotelesek bi froga ematen ditu filosofia ez dela bere erabilgarritasunarengatik bilatzen: bata, zergatik hasi zen; bestea, noiz hasi zen. Adierazi biak bereiz, eta erabaki bietako zeinek frogatzen duen gehiago.
  3. Bi testuek ez jakitetik beste toki batera doan bide bat deskribatzen dute, baina helmuga ez da bera. Seinalatu bakoitzean bidearen amaiera dagoen esaldia, eta azaldu zertan bereizten diren bi amaiera horiek.
  4. Sokratesek jainko baten ahotan jartzen du bere ondorioa, eta jakinduria jainkoarena dela dio, ez gizakiarena; Aristotelesek dio jainkozko bekaizkeria litzatekeela gizakiari jakintza hau eragoztea, eta olerkariek gezurra esaten dutela. Banatu frogaren zama: nori dagokio zerbait frogatzea kasu bakoitzean, eta zer gertatzen zaio argudio bakoitzari jainkoa kentzen badiozu?
  5. Badakizu galdera bat filosofikoa dela behatuz eta kalkulatuz erantzun ezin denean (§02). Errepasatu Aristotelesek filosofiaren jatorri gisa jartzen dituenak —ilargiaren aldaketak, eguzkia, izarrak, guztiaren jatorria— eta erabaki zeintzuk izango liratekeen gaur ere filosofikoak eta zeintzuk aldatu diren etxez. Azaldu zer gertatu behar izan zen haiek etxez aldatzeko.
  6. Sokratesek dio besteen usteak aztertzea zerbitzu bat dela, eta bizia kostatu zitzaion; gaur elkarrizketa sokratikoa esaten diogu horri, eta klasean praktikatzen duzu arrisku hori gabe (§18). Deserosoa izaten jarraitu behar du filosofiak, ala aski du harritzearekin? Hartu alde bat eta defendatu zuk zeuk ikusitako kasu batekin. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

  1. Burnet, J. (arg.). (1900). Platonis Opera, I. lib. Clarendon Press, Oxford Classical Texts bilduma. Ross, W. D. (arg.). (1924). Aristotle’s Metaphysics. A Revised Text with Introduction and Commentary, 2 lib. Clarendon Press.↩︎