Irakurgaia · Mill eta Campoamor

Fitxa. John Stuart Millek (1806-1873) Askatasunaz argitaratu zuen 1859an, eta ez zuen berriro ukitu. Harriet Taylor Millekin (1807-1858) batera idatzia zuen; hura Avignonen hil zen 1858ko azaroan, Mill bera erretiratu eta hilabete pasatxora, ia hogeita hamabost urte Ekialdeko Indietako Konpainian eman ondoren; korrespondentziako examinatzaile nagusi izatera iritsi zen han, Estatu-idazkariordearen parekoa zen kargu bat, handik bideratzen baitzen Indiako britainiar administrazio koloniala1. Liburua hari eskaini zion. Millengandik, plazer guztiek berdin balio ez dutela dioen utilitarista ezagutzen duzu (§107); ondoren datorrena bestelako saio bat da, asmo handiagokoa: marra bat marraztea, bakarra, esango duena gizartea noiz sar daitekeen norbaiten bizitzan eta noiz ez. Berak 1866ko emakumeen sufragio-eskaera Komunen Ganberara eraman eta hirurogeita bost urte geroago, marra jadanik marraztuta zegoela, artean eztabaidatu behar zen nori aplikatzen zitzaion. Clara Campoamor (1888-1972) abokatua zen, eta Errepublikako Gorte Konstituziogileetan eserlekua zuten bi emakume bakarretako bat; bestea, Victoria Kent (1889-1987), abokatua hura ere. 1931ko urriaren 1ean, Ganbera Konstituzio-proiektuaren 34. artikulua eztabaidatzen ari zen —azkenean aldarrikatutako testuaren 36.a—, «sexu bateko eta besteko» herritarrei hauteskunde-eskubide berberak aitortzen zizkiena. Aitortzearen kontra hitz egin zuen, besteak beste, Campoamorren beraren alderdiak. Eta Victoria Kentek hitz egin zuen, zeinak ez baitzuen ukatzen espainiar emakumeen gaitasuna, unearen egokiera baizik. Artikulua arratsalde hartan onartu zen, 161 boto 121en aurka.

Itzulpenak. Millena Clauderena da, ingelesetik zuzenean euskaratua, eskuliburu honetarako, mende eta erdi baino gehiago daraman jabari publikoko testu baten gainean; bertsio hau liburuaren gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen da2. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute: Millenean, I. kapituluko tarte bakar bat, printzipioaren enuntziatuaren eta askatasunaren esparru propioaren artekoa3. Campoamorren testuak gaztelaniaz ez zuen itzulpenik behar —gaztelania mintzatua da, saioaren akta takigrafikotik hartua, takigrafoaren oharrak parentesi artean eta etzanda dituela—; euskaraz, ordea, bai: euskarazko bertsio atestaturik ez duenez, eskuliburu honetarako itzuli da, oharrak bere horretan gordeta eta ezer gehiago aldatu gabe.

Saiakera honen xedea printzipio guztiz xume bat aldarrikatzea da, eskubide osoz gobernatu behar duena gizarteak gizabanakoarekin duen tratu oro, inposizioa eta kontrola dakarrenean, erabilitako bidea zigor legalen indar fisikoa izan nahiz iritzi publikoaren hertsapen morala izan. Printzipioa hauxe da: gizakiei, banaka nahiz taldean, beren arteko edozeinen ekintza-askatasunean esku hartzeko baimena ematen dien xede bakarra norberaren babesa dela. Komunitate zibilizatu bateko kide baten gainean, haren borondatearen kontra, boterea zilegi erabiltzeko helburu bakarra besteentzako kalte bat eragoztea da. Haren ongia, fisikoa nahiz morala, ez da justifikazio askigarria. Ezin da inor zilegi behartu zerbait egitera edo ez egitera, harentzat hobea izango delakoan, zoriontsuago egingo duelakoan, edo, besteen iritziz, zentzuzkoa edo baita bidezkoa ere delakoan. Arrazoi onak dira horiek hari aurpegiratzeko, harekin arrazoitzeko, hura konbentzitzeko edo erregutzeko, baina ez hura behartzeko, ezta, besterik egiten badu, inolako kalterik eragiteko ere. Hori justifikatuko bada, apartarazi nahi zaion jokabideak, aurreikusteko moduan, beste norbaiti kalte egin behar dio. Edonoren jokabidetik, gizartearen aurrean erantzun beharreko zati bakarra besteei eragiten diena da. Berari baino ez dagokionean, haren independentzia absolutua da, eskubidez. Bere buruaren gainean, bere gorputzaren eta bere gogamenaren gainean, gizabanakoa subiranoa da.

[…]

Baina bada ekintza-esparru bat non gizarteak, gizabanakoak ez bezala, zeharkako interesa baino ez duen: pertsona baten bizitzatik eta jokabidetik hari bakarrik eragiten dion zati guztia hartzen duena, edo, besteei ere eragiten badie, haien adostasun aske, borondatezko eta engainurik gabearekin eragiten diena. Hari bakarrik eragiten diola diodanean, zuzenean eta lehen instantzian esan nahi dut; izan ere, norbaiti eragiten dion orok besteei ere eragin diezaieke haren bidez, eta horretan oinarritu litekeen objekzioa aurrerago aztertuko da. Hau da, beraz, giza askatasunaren eremu propioa. Lehenik, kontzientziaren barne-eremua hartzen du, eta kontzientzia-askatasuna eskatzen du zentzurik zabalenean: pentsatzeko eta sentitzeko askatasuna, iritzi- eta sentimendu-askatasun absolutua gai orotan, praktikoan nahiz espekulatiboan, zientifikoan, moralean nahiz teologikoan. Iritziak adierazteko eta argitaratzeko askatasunak beste printzipio baten pean dagoela eman dezake, gizabanakoaren jokabidetik besteei eragiten dien zatikoa baita; baina pentsamendu-askatasunak berak adinako garrantzia ia duenez, eta neurri handi batean arrazoi berberen gainean dagoenez, praktikan harengandik bereiztezina da. Bigarrenik, printzipioak gustuen eta zereginen askatasuna eskatzen du: geure bizitzaren plana geure izaeraren neurrira marrazteko askatasuna, nahi duguna egitekoa eta ondorioei geuk erantzutekoa, gure lagun hurkoek eragotzi gabe, egiten dugunak kalterik egiten ez dien bitartean, nahiz eta haiek gure jokabidea zorotzat, burugogortzat edo okertzat jo. Hirugarrenik, gizabanako bakoitzaren askatasun horretatik, muga berberen barruan, gizabanakoen elkartzeko askatasuna dator: besteei kalterik ez dakarkien edozein xedetarako elkartzeko askatasuna, betiere elkartzen direnak adinez nagusi badira eta ez baditu inork behartu edo engainatu.

Askatasun horiek, oro har, errespetatzen ez dituen gizartea ez da librea, edozein dela ere haren gobernu-forma; eta bat ere ez da erabat librea, askatasunok bertan absolutuak eta baldintzarik gabeak ez badira. Izen hori merezi duen askatasun bakarra geure ongia geure erara bilatzekoa da, besteei berena kentzen saiatzen ez garen bitartean, ezta berena lortzeko ahaleginak oztopatzen ere. Nor bere osasunaren zaindari egokia da, osasun hori gorputzekoa izan, gogamenekoa eta espirituala izan. Gizadiak gehiago irabazten du bakoitzari berak ongi deritzon eran bizitzen utzita, bakoitza besteek ongi deritzoten eran bizitzera behartuta baino.

—John Stuart Mill, Askatasunaz (1859), I. kapitulua · Clauderen itzulpena, ingelesetik

1931ko urriaren 1eko arratsaldea. Ganberak bi arratsalde zeramatzan hura eztabaidatzen, eta Victoria Kentek hitz egin berri zuen, emakumeen botoa atzera zedila eskatzeko. Campoamorrek hitza eskatzen du, eta hari erantzunez hasten da.

Diputatu jaunak: urrun nago ni nire kide Kent andereñoaren adierazpenak gaitzestetik nahiz erasotzetik; ulertzen dut, aitzitik, haren izpirituaren tortura, gaur bere burua emakumearen hasierako gaitasuna ukatu beharrean ikusi duelarik (Marmarrak.); ukatu beharrean ikusi duelarik, ukatu duen bezala, emakumearen hasierako gaitasuna. (Marmarrek jarraitzen dute.)

Gaur arratsaldean emakumearen botoaren kontra egin diren baieztapenei dagokienez, esan behar dut, beharrezko bihotz-zabaltasun osoz, beharrezko begirune osoz, ez daudela errealitatean oinarrituta. […] Emakumeak! Nola esan daiteke emakumeek Errepublikaren aldeko bizi-seinaleak ematen dituztenean emango zaiela, sari gisa, bozkatzeko eskubidea? Ez al dute, bada, emakumeek Errepublikaren alde borrokatu? […] Gainera, emakume langileez eta unibertsitarioez hitz egitean, ez ikusiarena egingo al zaie klase batekoak ez bestekoak ez diren guztiei? Ez al dituzte horiek besteek bezala legeriaren ondorioak pairatzen? Ez al dituzte zergak ordaintzen Estatuari eusteko, besteek eta gizonezkoek bezalaxe? Ez al zaie haiei ere gainera itzultzen hemen bi sexuentzat, baina batek bakarrik zuzenduta eta ñabartuta, egiten den legeriaren ondorio guztia? Nola esan daiteke emakumeak ez duela borrokatu eta garai bat behar duela, Errepublikako urte luzeak, bere gaitasuna erakusteko? Eta zergatik ez gizonek? Zergatik izan behar ditu gizonak bere eskubideak, Errepublika iritsi orduko, eta jarri behar zaie lazareto bat emakumearenei?

[…] Ganberari erregutzen diot isilik entzun diezadala; ez erasoka eta ez ironiaz garaituko duzue nire sendotasuna. […]

Beste gauza bat, gainera, bozkatu behar duen gizonezkoari. Ez ahaztu ez zaretela gizonezkoaren seme bakarrik (Barreak.), zuengan bi sexuen emaitza biltzen dela baizik. […] Nik eta ordezkatzen ditudan emakume guztiek gai den gure erdi maskulinoarekin batera bozkatu nahi dugu, ez dagoelako sexuen degeneraziorik, denok gizon baten eta emakume baten seme-alabak garelako eta gure izatearen bi zatiak berdin jasotzen ditugulako. […] Uka ezazue, nahi baduzue; aske zarete horretarako, baina zuek (barkatu hitza: argitasunagatik baino ez dut esaten, ez asmo erasokorrez) bidegabeki atxiki duzuen eskubide baten indarrez baino ez, zeuek eman baitzenizkioten legeak zeuen buruei; ez, ordea, emakumea bazterrean uzteko eskubide naturala duzuelako.

Ni, diputatu jaunak, herritar sentitzen naiz emakume baino lehen, eta uste dut errakuntza politiko sakona litzatekeela emakumea eskubide horretatik bazterrean uztea; zuengan itxaropena eta konfiantza duen emakumea; emakumea, zeina, Frantziako Iraultzan beste indar berri batzuekin gertatu zen bezala, ezbairik gabe Zuzenbidera biltzen den indar berri bat izango baita, eta ez baitago hari bere bideari jarraitzera bultzatzea besterik. […]

Ez egin errakuntza historiko bat, negar egiteko astirik inoiz aski izango ez duzuena (Marmarrak.); negar egiteko astirik inoiz aski izango ez duzuena, emakumea Errepublikatik bazterrean uzteagatik: indar berri bat, indar gazte bat ordezkatzen du emakumeak […], eta irrikaz dago, bere buruari Humboldten esaldia aplikatuz: askatasunaren jardunerako heltzeko eta askatasuna denen eskura jartzeko era bakarra haren barruan ibiltzea dela.

—Clara Campoamor, Diario de Sesiones de las Cortes Constituyentes de la República Española, 48. zk., 1931ko urriaren 1eko saioa, 1352-1354. or. · Clauderen itzulpena, gaztelaniatik; jatorrizkoa, Diputatuen Kongresuak digitalizatutako faksimilekoa4

Irakurketarako laguntza. Bi testuetako sei esamolde, hiruna bakoitzetik, eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni direnak.

Non dagoen marra, zehazki. Millen printzipioak labana dirudi, eta ez da. Begira iezaiozu askatasunaren esparru propioaren paragrafoan: «hari bakarrik eragiten dion» zatiaz ari da, eta jarraian zuzendu egiten da, «zuzenean eta lehen instantzian esan nahi dut», zeren «norbaiti eragiten dion orok besteei ere eragin diezaieke haren bidez». Hor dago juntura, eta hortik hauts dakioke irizpidea. Zeharkako bide horrek kontatzen badu, ia ezer ez da inoren kontu esklusibo eta printzipioak ez du gauza handirik babesten; kontatzen ez badu, esan egin behar da zergatik, eta Millek gerorako uzten du. Ez da oraingo objekzioa: haren frantseserako lehen itzultzaileak, Charles Dupont-Whitek (1807-1878) —laguna zuen, eta saiakera miresten zuen—, urtebete geroago idatzi zuen ezen, Millek bere pentsamendua azaldu ahala, salbuespenak «agertu egiten dira, gaia inbaditzen dute, eta arestiko printzipio bakarra begi-bistan urritzen doa»5. Erabaki zuk ea printzipio batek horrelakorik onar dezakeen eta, hala ere, bakarra izaten jarraitu.

Printzipioak ematen ez duena. Millek eusten dio bere buruaren gain gizabanakoa subiranoa dela, eta ez zen hipokrita hori idaztean: gai honetan bertan ikusi duzun sufragio-eskaera, 1866koa, berak eraman zuen Komunen Ganberara. Errepara iezaiozu, hala ere, haren printzipioak, bere kabuz, ematera iristen ez denari. Esaten du gizartea noiz ezin den zurekin sartu; ez du esaten nork erabakitzen duen zer zenbatzen den kaltetzat, ezta nork idazten duen hala deklaratzen duen legea ere. Bigarren galdera hori, hain zuzen, Campoamorrena da: legeria «hemen bi sexuentzat, baina batek bakarrik zuzenduta eta ñabartuta» egiten da. Irizpide akasgabe bat, erdi bakar batek aplikatuta, erdi horren irizpidea da oraindik ere. Eskubide aitortu bat edukitzetik eskubide hori zein den esateko ahotsa edukitzera tarte bat dago, eta hortik igarotzen da, halaber, askatasun negatiboaren eta positiboaren arteko marra (§126).

Eztabaida ez zen ematen duena. Campoamorren kontra ez zuen hitz egiten gizonezkoen Ganbera batek bakarrik. Apur bat lehenago Victoria Kentek hitz egin zuen, beste diputatuak, emakumeen botoa atzeratzeko eskatuz: ez gaitasunagatik, esan zuen, «Errepublikarentzat egokiera kontua da», beldur baitzen espainiar emakumeek, erregimen berriarekin urteetako bizikidetzarik gabe, haren kontra bozkatuko zutela. Haren hitzaldia Diario de Sesioneseko orrialde berberetan dago, honen aurreko bietan. Campoamorrek lehen esaldian erantzuten dio, eta begirunez erantzuten dio: ulertzen du «haren izpirituaren tortura». Eduki datu hori aurrean denbora guztian, eskema erraza hausten baitu. Eztabaida ez zen gizonak emakumeen kontra: eskubide bat eskubidea delako aitortzen den, ala aitortzea komeni denean aitortzen den, horixe zen eztabaida. Eta amaierak ez ditu gauzak ordenatzen, korapilatu baizik: 1933an eskuinak irabazi zuen —emakumeen botoak zenbateraino izan zuen zerikusia, historialariek eztabaidatzen jarraitzen duten kontua da—, eta Campoamorrek eserlekua galdu zuen hauteskunde haietan, espainiar emakumeek bozkatu zuten lehenengoetan. Erbestean hil zen.

Humboldt, bi muturretan. Campoamorrek Humboldt aipatuz ixten du hitzaldia: askatasunerako heltzea haren barruan ibiliz egiten da. Millek autore beraren epigrafe batekin ireki zuen Askatasunaz: Wilhelm von Humboldt (1767-1835), giza garapenak bere dibertsitaterik handienean daukan garrantzi erabateko eta funtsezkoaz6. Hirurogeita hamabi urtek bereizten dituzten bi testu, bi hizkuntzatan eta bi gauza ezberdinetarako idatziak, toki berari heltzen amaitzen dute. Horrek berez ez du ezer frogatzen, baina esaten du nondik datorren biak erabiltzen ari diren argudioa.

Lana. Bi irakurgaiek bloke bakarra partekatzen dute, hemen ariketa konparazioa bera baita. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira, bana testu bakoitzetik; hurrengo biek argudio bakoitza nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

  1. Millen printzipioa bi aldiz jarraian enuntziatzen da, hitz ezberdinekin. Kopiatu bi formulazioak eta esan zer gehitzen duen bigarrenak lehenengoan ez zegoenik. Gutxienez hiru gauza daude.
  2. Campoamor banan-banan erantzuten ari zaie emakumeen botoaren kontra eman ziren arrazoiei. Zerrendatu arrazoi horietako lau, berak jasotzen dituen bezala, eta esan zerekin erantzuten dion bakoitzari: datu batekin, printzipio batekin, ala galdera itzulita. Hiru zutabeetako bat besteak baino beteago geldituko zaizu: esazu hori, eta esan zein.
  3. Millek idazten du askatasunaren esparru propioak «hari bakarrik eragiten dion» zatia hartzen duela, eta segidan zuzendu egiten da: «zuzenean eta lehen instantzian esan nahi dut». Azaldu zerk behartzen duen zuzentzera, eta zer kostako litzaiokeen ez egitea. Gero jarri zeure kasu bat, zein aldetara erortzen den garbi ez daukazuna.
  4. «Bidegabeki atxiki» ez da iraina: tesia da, eta Campoamorrek badaki badela, hitzagatik barkamena eskatzeko gelditzen baita. Berreraiki hura sartzen den argudioa —zer aitortzen dien diputatuei, zer ukatzen dien, eta zertan bermatzen den ukatzeko—. Gero konparatu Millek behar duenarekin, dioenean bere printzipioak berdin balio duela legezko zigorren kontra eta iritzi publikoaren hertsapenaren kontra.
  5. Badakizu jada legea eta legitimitatea ez direla gauza bera, eta droga-trafikoaren adibidea ikusi zenuen (§124). Aplikatu kaltearen printzipioa motoan kaskoa eramatera behartzen duen lege bati: onartzen al du? Erantzun, eta gero erantzun berriro, zaurituak denon artean ordaindutako osasun-sistema batek artatzen dituela suposatuta. Zure erantzuna aldatzen bada, azaldu Millen testuko zein esaldik ahalbidetzen duen; aldatzen ez bada, azaldu zergatik ez den kontsiderazio hori sartzen.
  6. Kentek ez zuen eskubidea ukatzen: unea egokia izan arte itxarotea eskatzen zuen. Millek idazten du bere buruaren gain gizabanakoa subiranoa dela eta izen hori merezi duen askatasun bakarra norberaren ona norberaren erara bilatzea dela (§136). Balio al dio Campoamorri Millen printzipioak Kenti erantzuteko, ala Millek ematen ez dion zerbait behar du? Hartu alde bat eta defendatu. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

  1. Macleod, C. (2026). John Stuart Mill. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/mill/↩︎

  2. Klasikoak bildumak osorik dauka Askatasunaz euskaraz (Gabikagojeaskoaren itzulpena, 2004), baina itzulpen hori babestuta dago eta pasarte luze bat ezin da hemen berridatzi; aipu laburretarako baino ez da erabili eskuliburuan. Itzulpenen historiak badu irakaspen bat esaldi funtsezkoenean: Millen self-protection itzultzaile batek baino gehiagok irakurri izan du oker —Charles Dupont-White-en frantsesezko bertsioak (1860) «la protection de soi-même» eman zuen, eta handik kalkatu zuen Lorenzo Benito y de Endararen 1890eko gaztelaniazkoak «la protección de sí mismo», hertsapena jasaten duena babestea balitz bezala, Millek bi lerro beherago dioenaren kontrakoa.↩︎

  3. Tarte horretan Millek bere printzipiotik kanpo uzten ditu haurrak eta berak barbaro deitzen dituen herriak —despotismoa, idazten du, legitimoa da haiekin, beti ere haien hobekuntza bilatzen badu—, eta argudioa gero baliagarritasunean eta betebehar positiboen zerrenda batean oinarritzen du. Zailtasunagatik utzi da kanpoan, ez deserosotasunagatik; eta paragrafo hura Milli nondik zetorkion, fitxak dio. I. kapitulu osoan dago, irakurri nahi duenarentzat.↩︎

  4. Congreso de los Diputados (1933). Diario de Sesiones de las Cortes Constituyentes de la República Española, III. tomoa, 48. zk., 1931ko urriaren 1ean egindako saioa, 1347-1372. or. Sucesores de Rivadeneyra. Faksimilea: https://blog.congreso.es/wp-content/uploads/2021/10/C-0048-01347.pdf; serie historiko osoa: https://app.congreso.es/est_sesiones/. Campoamorren hitzaldiak 1352-1354. orrialdeak hartzen ditu; Victoria Kentenak, 1351-1352.ak. Ez da jabetza intelektualaren objektu: Jabetza Intelektualaren Legearen testu bateginaren 13. artikuluak kanpoan uzten ditu «los actos, acuerdos, deliberaciones y dictámenes de los organismos públicos».↩︎

  5. Dupont-White, C. (1860). Itzultzailearen hitzaurrea: Mill, J. S., La liberté. Guillaumin, 32-33. or. Clauderen itzulpena, frantsesetik. Dupont-Whitek salbuespen horien artean zenbatzen zuen Millek barbaro deitzen dituen herriena, eta kalkulatzen zuen «gizadiaren erdira eta lurraren azalera ia osora» iristen zela, «gaur dagoen bezala populatua egonik».↩︎

  6. Epigrafea hemendik dator: Humboldt, W. von, The Sphere and Duties of Government (J. Coulthard-en itzulpena, 1854), Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staats zu bestimmen lanaren ingelesezko bertsioa; 1792 inguruan idatzia eta 1852an osorik argitaratua. Klasikoak-en edizioak euskaraz dakar epigrafea, eta obra Gobernuaren eremua eta eginbeharrak izendatzen du. Campoamorrek «Humboldten esaldia» aipatzen du erreferentziarik eman gabe, eta hemen ez zaio pasarte zehatzik egozten: egiaztatutakoa deklaratzen da, alegia, bi testuak autore beraren gainean bermatzen direla.↩︎