17. gaia · Ezagutza, boterea eta interesak

Argi dago, bada, hau ez dugula beste inolako baliagarritasunarengatik bilatzen; gizaki askea, bere baitarako eta ez besteren baitarako dela diogun bezala, hau da zientzien artean askea den bakarra, zientzia hau bakarrik baita bere baitarako dena.

—Aristoteles, Metafisika, I, 2, 982b · Agirreren itzulpena (Klasikoak, 1997)

Klase menderatzailearen ideiak dira, garai bakoitzean, ideia menderatzaileak; hau da, gizartearen botere material menderatzailea den klasea da, aldi berean, haren botere espiritual menderatzailea.

—Karl Marx eta Friedrich Engels, Ideologia alemaniarra, I · Clauderen itzulpena, alemanetik

Orain arte «arrazoiaz» eta «arrazionaltasunaz» aritu gara hizketan, mota bakarrekoak balira bezala, arrazoiaren erabilera oro berdina balitz bezala. Horrela, oso erraza da arrazoiaren eta arrazoigabekeriaren artean aukeratzea. Ez naiz ni arrazoiaren aurka aterako, ez horixe. Baina orain prest gaude jada finago josteko: arrazoiaren erabilera mota batzuk eta besteak bereizteko, eta haiek elkarrekin nahasteak zer ondorio dituen arakatzeko.

§66 · Habermasen arrazoi-analisia

Jürgen Habermas (1929-2026) beti egon zen interesatuta ezagutzaren, boterearen eta interesen arteko gurutzagunean. Topatu zenuen jada, hizketa-egoera ideala proposatu zuenean (§18); hemen berriro lotzen dugu haria proiektu harekin, eta batera hartzea komeni den haren hiru sailkapenekin egingo dugu: arrazionaltasun motak, gizarte modernoaren bi esferak eta ezagutza-interes motak.

Lau arrazionaltasun mota

Habermasek arrazoiaren lau erabilera mota edo arrazionaltasun bereizten ditu1:

  1. Instrumentala edo estrategikoa. Helburuak lortzearekin, eraginkortasunarekin eta ekintza estrategikoarekin lotzen duguna da. Aurrez finkatutako helmuga bat erdiesteko biderik eraginkorrenak lortzen saiatzen da.

    Oso nabarmena da gizarte-«sisteman»: hartaz apur bat beherago hitz egingo dugu; oraingoz, eraginkortasuna lehenesten duten antolakunde burokratiko eta ekonomikoak hartzen ditu barne.

  2. Komunikatiboa. (Elkarrekiko) ulermena eta adostasuna lortu nahi ditu, komunikazio ireki eta zintzoaren bidez. Horregatik nabarmentzen ditu elkarrizketa eta esanahi partekatuak.

    «Bizi-mundua» (Lebenswelt) delakoan nabarmentzen da, giza esperientziaren dimentsio informal eta egunerokoan.

  3. Morala. Etika edo arrazionaltasun morala printzipio etikoez, balio moralez eta judizio normatiboez hitz egiteko darabilgun arrazionaltasun-formak osatzen du. Eraginkortasunaz eta pentsamendu estrategikoaz harago doa, justizia, ekitatea eta erantzukizun morala bezalako auziez arduratzeko. Arrazionaltasun horrek eragin handia du erabakiak hartzeko gure moduan, batez ere bere gizarte-dimentsioagatik.

  4. Estetikoa. Edertasunaren aprezioaz, adierazpen artistikoaz eta kultura-balioez dihardu. Giza esperientziaren alde subjektiboa eta emozionala osatzen du, eta gure zentzuaren eta identitatearen eraikuntzan laguntzen du.

Sistema eta bizi-mundua

Arrazoiaren erabilera horiek nahastu, konbinatu eta gatazkan sartzen dira gizarte modernoen bi esferatan:

  • Sistema. Erakundeak eta botere-egiturak hartzen ditu barne.
  • Bizi-mundua. Pertsonen esperientzia arrunt eta egunerokoak osatzen du.

Arazoa da sistemak bizi-mundua delakoa irenstea, komunikazio-prozesuak etenez. Eta horixe da, hain zuzen ere, Habermasen arabera, gure gizarteetan gertatzen ari dena: instantzia burokratikoen —estatuen, enpresa multinazionalen— arrazionaltasun instrumentala interferitzen ari dela benetako komunikazioan, bizi-mundua delakoari dagokion horretan, eta demokrazietako diskurtsoaren ahalmena kaltetzen ari dela.

Eta eguneroko bizitzan elkarrekin harremanetan aritzeko eta pentsatzeko darabilgun logikaren kontura egiten dute hori. Horregatik, batzuetan, Estatuarentzat edo multinazional batentzat ez gara pertsona bat —izen-abizenduna—, beste batzuengandik bereizten ez den zenbaki bat baizik: banakotasuna galtzen dugu, eta harekin batera arrazionaltasun komunikatiboa.

Habermas baino harago joango naiz, eta egoera are okerrago bat planteatuko dizut: imajinatu zer gertatuko litzatekeen zure eguneroko bizitzan arrazionaltasun instrumentala soilik erabiltzen hasiko bazina, dena kalkulu bihurtuko bazenu —nori zer esan, zure helburuak lortzeko xede bakarrarekin—. Zer itxura izango luke orduan zure bizitzak? Zer bihurtuko zinateke?

Hiru ezagutza-interes mota

Izan ere, ezagutzaren atzean beti dago interes bat. Imajina dezakegu jakite kontenplatibo eta interesik gabe bat, ezagutzearen plazer hutsak elikatua, baina hari ere erabilera bat ematen diogu: zerbaitetarako dakigu, satisfazioa sentitzeko baino ez bada ere, eta zerbait hori eskuzabala edo berekoia izan daiteke. Habermasek hiru ezagutza-interes mota bereizten ditu:

  1. Teknikoa. Kanpoko mundua kontrolatzen eta manipulatzen saiatzen dena da. Zientzia eta teknologia, aurreko atalean landu ditugunak (§61), dira adibiderik argiena.
  2. Praktikoa. Gizarte-sistemen funtzionamendu egokia bilatzen duena da; horretarako, lankidetza eta ordena sustatzen ditu pertsonen arteko harremanetan. Herrialde bateko sistema juridikoa ezagutza mota horren adibide bat da: gizarte-ongia du interes.
  3. Emantzipatzailea. Botere-egitura zapaltzaileak gainditzera eta justizia soziala sustatzera bideratuta dago, gizarte-arauak eta -ohiturak era kritikoan auzitan jarriz, askatasun eta berdintasun handiago baten bila. Interes honen adibide onak dira eskubide zibilen aldeko edo genero-berdintasunaren aldeko mugimenduak. Azken ezagutza-interes hau beste biak ez bezalakoa da oso, eta oharkabean pasa dakiguke, hura nola pentsatu ez badakigu. Habermasek garrantzi handia ematen dio.

Batera hartuta, hiru sailkapenek askoz harago eramaten dute arrazoiaren analisia, arrazionalaren eta irrazionalaren arteko bereizketa soiletik.

§67 · Teknozientzia garaikidea

Ezagutza-interes teknikoa zientzia erabiltzeko modu bat izatetik zientzia egiteko modua izatera pasatu da. Fusio horri teknozientzia deitzen diogu, eta komeni zaizu hari izena jartzea, horixe baita biziko zaren paisaia2.

Mendeetan honela konta genezakeen: zientzialariak aurkitu egiten zuen eta, geroago eta beste nonbait, norbaitek aurkikuntza aplikatzen zuen. Michael Faraday (1791-1867) imanekin eta bobinekin jolasten zen, ezer zehatzik lortu nahi gabe; sare elektrikoa hamarkada batzuk geroago iritsi zen. Kontakizun horrek jada ez du ia ezer deskribatzen. Gaur, ikerketa produktua begien bistan dela diseinatzen da, ustiatuko duenak finantzatzen du, eta emaitza patente batez babesten da, argitaratu baino lehen ere. Zientzia, teknika, dirua eta boterea ez dira bidearen amaieran elkartzen diren lau gauza: batera ateratzen dira lehen bileratik.

Eta horrek bi ondorio ditu, uste baino gertuagotik ukitzen zaituztenak. Lehena epistemologikoa da: ordaintzen duenak erabakitzen badu zer ikertzen den, inork finantzatzen ez dituen galderak ez dira gaizki erantzuten — formulatzera ere ez dira iristen. Planteatu nizun jada malariaren aurkako txertoaren eta milioidunen gorputzak izoztearen arteko dilema hura (§11); teknozientziak eransten duena da hautu hori ez duela hartzen arrazoiak eska diezazkiokegun batzorde batek, finantzatzen duenaren egiturak berak baizik. Bigarren ondorioa politikoa da: ezagutza teknozientifikoa beste edozein baliabide urri bezain gaizki banatzen da, eta daukanak ez daukanaren gainean erabakitzen du, inork horretarako hautatu ez duen arren.

Ezjakintasuna fabrikatzen denean. Lehen ondorio horrek izen propioa du. Robert N. Proctor zientziaren historialariak agnotologia sortu zuen —ἄγνωσις-etik, «ezjakintasuna»— ezjakintasuna nola produzitzen den aztertzeko, eta ez zuen aurkitu epistemologiako mintegi batean: tabako-enpresen barne-paperak irakurtzen ari zela aurkitu zuen; haietan, 1969ko memorandum batek lau hitzetan laburbiltzen zuen estrategia: «Doubt is our product», zalantza da gure produktua3.

Proctorrek hiru ezjakintasun bereizten ditu, eta komeni da haiek ez nahastea. Lehena berezko egoera da: inork oraindik ez dakiena, edozein ikerketaren abiapuntua dena. Bigarrena hautua da: kanpoan uzten duguna, ezin zaiolako guztiari erreparatu, zure buruak dena kalkulatu beharrean lasterbideetara jotzeko duen esfortzu-ekonomia bera (§59). Eta hirugarrena da diziplinari izena ematen diona: ezjakintasun fabrikatua, norbaitek nahita produzitzen duena, komeni zaiolako zuk ez jakitea. Azken horren kasu osoa badaukazu jada, bere kanpaina ordainduekin eta tabakoaren industriatik jasotako eskuliburuarekin (§51).

Komeni da hemen fintzea, itxuraz honek inperatibo sokratikoarekin talka egiten baitu. Sokratesek ez zuen dena jakitea eskatzen: zer ez dakigun jakitea eskatzen zuen. Marra, beraz, ez doa jakitearen eta ez jakitearen artetik, baizik eta ezjakintasun hautatu eta jakinaren —«honi ez natzaio jarraitzen ari, eta badakit zergatik»— eta hautatu ez zenuen eta ikusten ez duzun ezjakintasunaren artetik. Iraun diezazun esanda: ez jakitea ez da arazoa; arazoa da ez jakitea ez dakizula, eta norbaitek zure ordez erabaki izana zer ez duzun jakingo.

Habermasek ohartarazten zigun arrazionaltasun instrumentala bizi-mundua delakoa kolonizatzen ari zela. Teknozientzia kolonizazio hori bera da, oraingoan ezagutzari aplikatua: kontua ez da gaizki erabiltzen dugula jada eginda zetorren jakite neutro bat; kontua da interes teknikoa jakitea fabrikatzen den lantegian bertan sartu dela. Horregatik, zer ikertu behar dugun galdera ez da oraindik ere galdera zientifiko bat, eta gaur inoiz baino gutxiago.

§68 · Arrazoiaren alde iluna

Mendebaldeak eta haren harrotasun kulturalak apaltasun-sendabide izugarria jaso zuten XX. mendearen lehen erdiko bi Mundu Gerrekin (MG). Bazirudien arrazoiak eta teknologiak aurrera zeramatela gizateria, atzera-egiterik gabe, mendebaldeko kultura Ilustraziotik historiaren gailurreraino gidatuz, harik eta, 1914an, euforia kolonialaren erdian, gerra basati batek Europako nazio zibilizatuak elkarren aurka jarri zituen arte. 15 eta 22 milioi pertsona artean hil ziren. Eta hondamendia, hain zuzen ere, Industria Iraultzaren lorpen teknologikoei esker izan zen posible —Iraultza hura, bere aldetik, baikortasun arrazional haren alaba zen—: arrazoiak ez zuen balio izan ongizatea sustatzeko; aitzitik, hark berak eraman gintuen haraino. Gutxi balitz, europarrok ez genuen ikasgaia ikasi, eta bi hamarkada geroago —beste aldi euforiko baten ondoren, hogeiko urte zoriontsuak— II. MG etorri zen, historiako gerra-gertakaririk hilgarriena —oraingoz, jakina—, 70-85 milioi hildakorekin, orduko munduko biztanleriaren % 3, eta Holokaustoarekin.

Halako panoramaren aurrean, normala da mendebaldeko pentsalari asko deprimitu izana eta arrazoiarenganako beren konfiantza ilustratua galdu izana. Proposamen absurdistak, existentzialistak, postmodernoak eta beste asko sortu ziren, Arrazoiaren gehiegikeriak salatzen zituztenak.

Hala ere, Habermasena bezalako analisi batek aukera ematen digu arrazoia zerbait konplexuago gisa balioesteko, bere interesetatik eta botere-egituretatik bereizi ezin den zerbait gisa. Helburua da arrazionaltasun mota desberdinak egoki erabiltzea, xede emantzipatzaile batekin. Izan ere, Arrazoiaren erabilera zuzena da haren erabilera onean gidatu gaitzakeena eta haren muturrik okerrenetan ez erortzen saiatzeko bidea eman diezagukeena. Eta horri dagokionez, Filosofiak badu oraindik zeresan handia.

Unitate honi ekin zenion engainatua beti beste bat dela sinetsita. Orain badituzu izenak: alborapena, interesa, gaizki jarritako autoritatea, lehendik sinesten zenuena baino berresten ez duen ebidentzia. Ez duzuna da haietako bakar bat ere gabe begiratzeko lekurik. Zerekin aztertuko duzu, orduan, zeure arrazoia, hura aztertzeko dagoen bakarra bera baldin bada? Gorde ezinegon hori: oso-osorik beharko duzu ikusten duzunaren atzean benetan zer dagoen galdetzen duzunean.

Itzul zaitez orain unitatea ireki zuen jertsera. Jantziko al zenuke gaur? Eta oraindik janzten ez baduzu, begiratu ea esan dezakezun, gutxienez, zer sinesmen mota den janztea galarazten dizun hori, eta zergatik egiten dion ihes zure azterketari.

Unitatea ixten duzu, beraz, jakinda arrazoia ez dela tresna neutro bat eta zaindu egin behar dela. Hasi horretan unitatea ixten duen irakurgaian: bertan, filosofia modernoa ireki zuten bi filosofoak gauza banaz mesfidatzen dira: Descartesek dio zentzumenak goitik behera gezurretan ari dakizkizukeela eta arrazoiak bakarrik eusten diola erasoari; Baconek, berriz, arrazoia fabrikatik okertuta datorrela, eta hura zuzentzen duen bakarra inork bere kabuz jarraitu ezin duen metodo bat dela.

  1. Zerrenda sinplifikazio didaktiko bat da: Habermasek ez du «lau arrazionaltasun» errotulurik erabiltzen. Berak bereizten dituenak ekintza-ereduak dira —teleologikoa, instrumentalean eta estrategikoan azpibanatua; arauz erregulatua; dramaturgikoa; eta komunikatiboa—, eta benetan lanean jartzen duen bikotea arrazionaltasun instrumentala eta arrazionaltasun komunikatiboa dira, aurrez aurre. Finlayson, J. G. eta Rees, D. H. (2026). Jürgen Habermas. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/habermas/↩︎

  2. Hitza berrogeita hamarreko urteetatik dabil, baina gaur duen zentzu filosofikoa Gilbert Hottois (1946-2019) filosofo belgikarrak eman zion 1978-1979tik aurrera, eta Bruno Latourrek (1947-2022) zabaldu zuen, Science in Action (1987) liburutik aurrera. Gaztelaniazko erreferentzia: Echeverría, J. (2003). La revolución tecnocientífica. Fondo de Cultura Económica.↩︎

  3. Proctor, R. N. (1995). Cancer Wars: The Politics of Cancer and the Basic Science of Cancer. Basic Books; eta Proctor, R. N. eta Schiebinger, L. (arg.) (2008). Agnotology: The Making and Unmaking of Ignorance. Stanford University Press.↩︎