29. gaia · Zaintzaren etikak eta etika aplikatua

Demagun gelaria nire emaztea, nire ama edo nire ongilea zela. […] Fénelonen bizitzak gelariarenak baino gehiago balioko luke orduan ere. Zer magia dago «nire» izenordainean, betiereko egiaren erabakiak eraisteko aski denik?

—William Godwin, An Enquiry Concerning Political Justice (Justizia politikoari buruzko ikerketa), II, 2 · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Dohakabeek ez dute mundu honetan beste ezeren beharrik: haiei arreta jartzeko gai diren gizakiena baizik. […] Lagun hurkoarenganako maitasunaren betetasuna, besterik gabe, hari hau galdetzeko gai izatea da: «Zein da zure oinazea?».

—Simone Weil, «Réflexions sur le bon usage des études scolaires» («Eskola-ikasketen erabilera onaz gogoetak»), Attente de Dieu (Jainkoaren zain) liburuan · Clauderen itzulpena, frantsesetik

§113 · Zaintzaren etikak

Gilligan: ahots ezberdin bat. Zaintzaren etikaren1 lehen proposatzailea Carol Gilligan (1936-) izan zen; Lawrence Kohlbergekin (1927-1987) (§93) kolaboratua zen haren esperimentu batzuetan, eta ez zetorren bat emaitza batzuekin. Kohlbergen arabera, mutilak moralki neskak baino helduagoak dira; alde horiek, ordea, Gilliganen arabera, desagertu egiten dira hezkuntza kontrolatzen denean. Hau da, emakumeak eta gizonak modu berean hezten baditugu, alde horiek ez dira gertatuko; beraz, alde horiek kulturalak dira, ez sortzetikoak.

Ez alferrik, Kohlbergen jatorrizko azterlanak, berrogeita hamarreko hamarkadakoak, gizonezkoekin eginak ziren; beraz, Gilliganen arabera, ez zuten aintzat hartzen arrazoibide etikoari buruzko emakumeen ikuspegiaren berezitasuna.

Gilliganek 1982ko bere obran, In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development, alegatu zuen ezen, gizonezkoen moraltasunak betebehar eta obligazio abstraktuetan jartzen duen enfasiaren aurrean, emakumeek nahiago dutela enpatian eta errukian oinarritutako moraltasun bat. Horiek lirateke, beraz, zaintzaren etikaren printzipioak.

Feminista batzuek zaintzaren etika kritikatu dute, haien ustez genero-estereotipo tradizionalak indartzen dituelako. Beste batzuk, Gilligan berarekin batera, ikuspegi horretan oinarritu dira zaintzetan oinarritutako feminismo bat funtsatzeko. Argudiatzen dute zaintzak sozialki emakumeei esleitu izan zaizkiela, eta horrek zaintzen beraien balioespena gutxiestea ekarri duela. Autore horien arabera, zaintzak gizonei eta emakumeei irakats dakizkieke eta irakatsi behar zaizkie, eta biei eskatzeko modukoak dira. Beste batzuek erantsiko dute beharrezkoa dela zaintzen rolari prestigioa ematea, hala esfera publikoan nola pribatuan.

Tronto: zaintzaren bost ezaugarriak. Joan Trontok (1952-) uste du zaintzaren etika emakumeei esleitzeak galarazi egiten duela zaintzak moralean erdigune izatea. Hau ezartzen du: zaintzak bost ezaugarri etiko ditu:

  1. Arreta. Zaintzeko, edo norbait axola izan dakizun, lehenik eta behin besteen beharrei erreparatu behar diezu —haietaz ohartu—.
  2. Erantzukizuna: besteez arduratu behar dugu.
  3. Konpetentzia: besteak zaintzeko, hori egiten jakin eta ahal izan behar dugu.
  4. Zaintzaren erantzuteko gaitasuna, zaintzailearekiko. Kontua ez da bestearen lekuan jarri eta hark zer beharko lukeen espekulatzea, gero hori emateko, baizik eta desberdintasun- eta zaurgarritasun-egoeran dauden pertsonek benetan behar dutenari erreparatzea.
  5. Aniztasuna, komunikazioa, konfiantza, errespetua eta elkarzaintza beharrezko baldintzak dira pertsonak erantzukizuna hartzean kolektiboki elkartu daitezen. Kontua da herritartasuna zaintza-harremanen multzo gisa pentsatzea, eta gizartean dauden zaintza-beharrak serio hartzea.

Kritikak. Gilliganen jatorrizko proposamena kritikatu egin dute beste pentsalari batzuek: argudiatzen dute Gilliganek ez zuela egin ikerketa enpiriko nahikorik esanguratsua gertatzeko, haren printzipioak ez direla errepikatu, eta, beraz, ez direla atera behar berak ateratzen dituen ondorioak. Gainera, Naomi Weissteinek, berak «psikologo feministak» izendatzen dituenei buruz, dio ezen, jada emakumeen eta gizonen arteko aldeak termino biologikotan ezartzen ez badituzte ere, ez diotela horregatik esentzialismoari uko egiten. Hau da, nolabait, alde horiek finkoak direla, eta ez testuinguru sozialaren mendekoak.

§114 · Etika aplikatua

Orain arte moralaz jardun dugu metaetikaren eta etika normatiboaren ikuspegitik, eta oso abstraktuak dira biak. Etika aplikatua hau da: gizartean eztabaida sortzen duten auzi moral zehatzak lantzea, eta haiei aplikatzea beste bi esparru horietan eztabaidatu eta aurkitu ditugun printzipioak; horregatik, zehatzagoa da.

Auzi bat etika aplikatuaren aztergaitzat jo dezagun, bi baldintza bete behar ditu:

  1. Eztabaida. Biztanleriaren sektore batzuek auziaren kontra egon behar dute, eta beste batzuek alde. Gehiengo handi-handia ados badago portaera bat moralki okerra dela, ez dago hari etika aplikatzeko beharrik. Adibidea: odol hotzeko hilketa bat. Drogen legeztatzea edo eutanasia, aldiz, eztabaidagarriak dira, jende asko baitago horien inguruko jarrera kontrajarrietan.

  2. Auzi soilik politiko edo legalak ez izatea. Gizarte orok antolaketa legal bat behar du, eta erabakiak hartu behar ditu osasunaz, zergez, lanaz, ingurumenaz eta dimentsio etikoa duten beste hainbat esparruz. Baina esparru horietako eztabaiden zati handi bat gizarte-antolaketa hutseko kontua da, eta, beraz, ez dira nagusiki moralak, administratiboak, logistikoak edo praktikoak baizik. Berez moralak diren auziek printzipio zabalagoak izan ohi dituzte jokoan, gizartearen alderdi zehatzen antolaketarenak baino. Ulertzekoa denez, bi alderdiak gainjartzen dira, batzuetan.

    Adibidez, pertsona askok pentsa dezakete sexu-promiskuitatea immorala dela, baina ez litzatekeela egon behar hura debekatzen edo zigortzen duen legerik. Bestalde, badira legeek edo arau zibilek arautu ditzaketen jarduerak, immoralitaterik ez dakartenak; kalean lo egitea, esaterako.

    Etika aplikatuak planteatzen dizkigun arazoak ebaztea ez da batere erraza; izan ere, ez da ariketa akademiko bat, non etika aristotelikoa edo kantiarra aplika dezakegun: hurbilketa ezberdin ugari daude, dagoeneko ikusi dugun bezala, eta bakoitzak berea erabiltzen du.

§115 · Printzipio normatiboak etika aplikatuan

Bertutearen etika, inperatibo kategorikoa ala erabilgarritasun orokor maximoaren printzipioa erabili behar ote dugun amaigabe eztabaidatzen ez geratzeko, eta arazo moralak ebatzi ezinik trabatuta ez gelditzeko, gaur egun printzipio normatibo batzuk adostu ohi dira, eta baloratu egiten da nola lagun dezaketen auziak ebazten aurrera egiteko.

Printzipio normatibo horiek ez dute izan behar jarrera etiko jakin baten esklusibo, ez biztanleriaren sektore baten ordezkari; aski zabalak eta ordezkagarriak izan behar dute, kontrako jarreretan dauden pertsonek onar ditzaten. Jainkoaren aginduan oinarritutako printzipioak, adibidez, ez dira baliagarriak, ez lieketelako eragingo ateoei (eta hauek ez lituzkete onartuko, jakina). Hamar printzipioak. Jarraian duzu etika aplikatuko eztabaidetan onartu ohi diren printzipio batzuen zerrenda. Aztertzen duzun heinean, imajinatu, adibidez, Interneteko pribatutasunaren arazoa.

  1. Onura pertsonala: aitortzea zenbateraino sortzen dituen ekintza batek ondorio onuragarriak norbanakoarentzat.
  2. Onura soziala: aitortzea zer neurritan sortzen dituen ekintza batek ondorio onuragarriak gizartearentzat.
  3. Onberatasun-printzipioa: behartsuari laguntzea.
  4. Paternalismo-printzipioa: bere onura bere kabuz lortu ezin duenari hura lortzen laguntzea.
  5. Kalte-printzipioa: besteei kalterik ez egitea.
  6. Zintzotasun-printzipioa: besteak ez engainatzea.
  7. Legezkotasun-printzipioa: legea ez urratzea.
  8. Autonomia-printzipioa: norbanakoaren askatasuna aitortzea bere ekintzei edo bere gorputzari dagokienez (§89).
  9. Justizia-printzipioa: banakako eskubide hauek aitortzea: epaiketa justua izatekoa, jasotako kalteagatik bidezko ordaina jasotzekoa eta onuren banaketa justua izatekoa.
  10. Eskubideak: bizitza, informazioa, pribatutasuna, adierazpen askea eta segurtasuna.

1. eta 2. printzipioak kontsekuentzialistak dira; 3.-10. printzipioak, berriz, deontologikoak. Azken horietatik, 3.-7. printzipioak besteekiko ditugun betebeharrei buruzkoak dira, eta 8.-10. printzipioak eskubide moraletan oinarritzen dira.

Printzipio horiek guztiak nahasita daude etika aplikatuko edozein kasutan, eta eztabaidak saiatu behar du kasu bakoitzean haiek lehenesten, eta haien aplikazioa adosten.

Kasu bat: Indiana, 1982. Har dezagun adibide gisa 1982an Indianan (AEB) gertatutako kasu bat. Bikote batek haurtxo bat izan zuen buru- eta gorputz-afekzio larriekin; besteak beste, eztarria eta urdaila deskonektatuta zituen, eta, beraz, ezin zuen elikagairik irentsi. Haurtxoari ebakuntza egin zekiokeen arren eztarria irekitzeko eta elikatu ahal izateko, bikoteak ez zuen hazi nahi desgaitasun larriak eta bizi-kalitate eskasa zituen seme bat. Hortaz, esku-hartze kirurgikoa ez egitea erabaki zuten, eta haurtxoa ez elikatzea. Auzitegiek gurasoen erabakia berretsi zuten, eta haurtxoa jaio eta sei egunera hil zen.

Jaioberriaren bizitza-eskubideak eta paternalismo-printzipioak —bere kabuz ezin duenari laguntzea edo hura defendatzea— adierazten zuten eztarria irekitzeko ebakuntza egin behar zitzaiola.

Ebakuntzaren kontrako argudioak hartatik letozkeen kalte pertsonalean eta sozialean oinarritzen dira. Haurtxoak ebakuntzatik bizirik aterako balitz, bizi-kalitate txarra izango luke, eta agian oso gazterik hilko litzateke. Nolanahi ere, karga emozional eta finantzario izugarria litzateke gurasoentzat.

Ikusten duzunez, kasua oso zaila da erabakitzeko. Etikan hain sarri gertatzen den bezala, kontua ez da bi aukera oneren edo gehiagoren artean hautatzea: aukera txarren eta okerragoen artean hautatzera behartuta gaude. Kasu honetan, eskubide bat baino gehiago eta eragile bat baino gehiago nahasten dira, eta elkarrekin talka egiten duten printzipio bat baino gehiago dago.

§116 · Etika aplikatuko arazoak

Amaitzeko, etika aplikatuko arazo batzuen zerrenda proposatuko dizut, bai etikaren arlo honek zer lantzen duen jakiteko adibideak izan ditzazun, bai zuk zeuk haiei buruz gogoeta egin dezazun, etikari buruzko azalpen honetan ikasitako guztiaz baliatuta.

  • Bioetika. Osasunaren esparruko berezko arazoak lantzen ditu, eta horietan oso maiz hartu behar izaten dira beste pertsona batzuen bizitzari eta heriotzari buruzko erabakiak. Aski da egunkari bat zabaltzea edo telebista piztea arazo horietako batzuk ikusteko. Epidemia batek denak jartzen ditu mahai gainean aldi berean, COVID-19arenarekin ikusi zen bezala: txertoa hartu behar al dugu? Nori jarri behar zaio txertoa lehenbizi? Denak behartu behar al ditugu txertoa hartzera? Enpresaburuek behartu al ditzakete jendaurrean lan egiten duten langileak txertoa hartzera, hartu ezean kaleratzeko zigorpean?

    Diziplinaren arazo klasikoak beste batzuk dira:

    • Jaio aurreko auziak: haurdunaldi subrogatua, fetuaren manipulazio genetikoa, erabili gabeko enbrioi izoztuen estatusa eta haurdunaldiaren borondatezko etetea.
    • Medikuek pazienteen osasunari buruzko konfidentzialtasuna gordetzeko duten obligazioa, eta hilzorian dauden pazienteei egia esateko dutena.
    • Kontzientzia-eragozpena dela eta, preserbatiboak ematea edo abortu bat egitea ukatzeko aukera.
    • Gizakiekin esperimentatzea.
    • Adimen-desgaitasuna duten pertsonen eskubideak.
    • Pazienteen baimen informatua eta tematze terapeutikoa.
    • Eutanasia eta suizidiorako laguntza.

  • Enpresa-etika. Enpresen erantzukizunari eta langileen eskubideei buruzko auziak lantzen ditu, besteak beste:

    • Enpresa kapitalisten jardunbideen gizarte- eta ingurumen-erantzukizuna.
    • Enpresen estatus morala.
    • Publizitateko engainuak.
    • Langileen oinarrizko eskubideak.
    • Laneko diskriminazioa.

  • Ingurumen-etika. Gizakiak ez diren animalien eskubideak, gizakiak ez diren animaliekin esperimentatzearen moraltasuna, desagertzeko arriskuan dauden espezieak zaintzea, kutsaduraren kontrola, ingurumen-baliabideen kudeaketa, ekosistemen eskubide moralak. Etorkizuneko belaunaldiekiko dugun obligazioa.

  • Sexu-moraltasuna. Monogamia vs. poligamia. Amodiorik gabeko edo ezkontzatik kanpoko sexu-harremanak. Pertsona transen eskubideak. Sexu-adostasunaren adina.

  • Gizarte-moraltasuna. Heriotza-zigorra, gerra nuklearra, armak edukitzea, drogen aisialdiko erabilera, ongizate-eskubideak, sexuen arteko diskriminazioa, arrazakeria.

  • Adimen artifiziala. Algoritmoek edo haiek entrenatzeko erabilitako datuek sortutako alborapenak. Pribatutasunaren inbasioa. Erabaki autonomoa, auto autonomoen kasuan bezala. Lanpostuak desagerraraztea, haien funtzioak AAk beteko baititu. Algoritmoen gardentasun falta, bereziki ikasketa sakonekoena. AA sistemak hackeagarriak dira, aurreikusten zailak diren ondorioekin. AA osasungintzan, arlo militarrean edo gizarte-kudeaketan bezalako esparruetan erabiliko da, aurreikusi ezin ditugun ondorioekin.

Baduzu orain dozena erdi bat modu egitekoa zenuena justifikatzeko, eta horixe da etikaren albiste txarra: inork ez du teoria hautatzen intuizioa eduki baino lehen. Hasi zinenean baino gehiago dakizu, eta ez zara pertsona hobea. Zer falta da, orduan, zer dagoen ondo jakitetik hura egitera: izaera, ohitura, adorea? Galdera ez da zure kontzientzian geratzen; oso-osorik zain duzu, eta barruan askoz jende gehiago duela, nola antolatzea komeni zaigun erabaki behar den egunean.

Itzul zaitez orain unitatea ireki zuen sendagai lapurtura, eta bila ezazu orduan idatzi zenuen arrazoia. Bitartean igaro den guztiarekin, berdin eusten al diozu? Jakingo al zenuke gaur esaten ikasi dituzun familietako zeinetakoa den?

Baduzu jada etikaren mapa osoa: zer den, nondik datorren, eman zaizkion erantzun handiak eta oraindik zabalik dirauten arazoak. Has zaitez hura erabiltzen unitatea ixten duen irakurgaian: han Aristotelesek berak azaltzen du, bere eskuz, erdiko terminoarena; ikusiko duzu ez duela esaten hark dioela esan ohi dena, eta hark berak seinalatzen duela non uzten dion balio izateari bere arauak.

  1. Kontuan izan ingelesezko care terminoak «zaintza» esan nahi duela, health-caren bezala, baina baita «axola izatea» ere, «I care about you» diogunean bezala: «axola zatzaizkit».↩︎