14. gaia · Ezagutzaren teoriak

Jo dezagun, bada, gogamena, esan ohi dugun moduan, paper zuri bat dela, karaktererik gabekoa, inolako ideiarik ez duena. Nola heltzen da horiek edukitzera? […] Galderoi hitz bakar batez erantzunen diet: ESPERIENTZIATIK. Esperientzian oinarritzen da gure ezagutza guztia eta etorri ere esperientziatik dator azken batean.

—John Locke, Giza adimenari buruzko entseiua, II, i, 2 · Gabikagojeaskoaren itzulpena (Klasikoak, 1999)

Filosofoen artean onarturiko axioma hori aurkajarriko didate: ez dagoela ezer ariman zentzumenetatik ez datorrenik. Baina arima bera eta haren afekzioak salbuetsi behar dira. Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu, excipe: nisi ipse intellectus.

—G. W. Leibniz, Nouveaux essais sur l’entendement humain (Giza adimenari buruzko entseiu berriak), II, i, 2 · Clauderen itzulpena, frantsesetik

Formarik oinarrizkoenean, hiru aukera ditugu ezagutzea posible ote den auziaren aurrean: baietz, ezetz eta iritzia etetea. Hiru aukera horien aldaerek zeharkatzen dute Filosofiaren Historia. Ikus ditzagun horietako batzuk.

§54 · Ezagutzaren aurreko oinarrizko posizioak

Eszeptizismoa

Eszeptizismoa zalantzatik abiatzen den posizio bat da, ez ziurtasunetik. Ez du egintzat jotzen ezagutu dezakegunik, eta egiaz ezagutu dezakegunik.

Eszeptiko batzuk ondorio honetara iristen dira: errealitatearen zenbait eremu ezin ditugula ezagutu, hala nola morala, kanpoko mundua edo besteen gogamenak. Beste batzuk beste ondorio honetara: ezagutza ez dela posible, ezin dugula ezer ezagutu. Eszeptikoak ez dira negazionistak: hau da, ez dute ezagutzaren posibilitatea printzipioz eta inolako oinarririk gabe ukatzen.

Eszeptikoa prest dago egiazko ezagutza badela onartzeko, froga nahikoak aurkezten bazaizkio. Kontua da egia bat frogatzea oso zaila dela, Agriparen trilemak erakusten digunez: haren arabera, proposizio bat (baieztapen bat) justifikatu nahian gabiltzanean, azkenean hauetakoren batera iristen gara: (1) erregresio infinitu batera; (2) arrazoibidearen etendura arbitrario batera, batzuetan sen on gisa mozorrotua; edo (3) justifikazio zirkular batera. Horrek ezagutzaren posibilitatea ukatzera darama, Akademiako eszeptiko batzuek egin zuten bezala —nahiz eta denak ez ziren hor geratu, eta gaia ixtean ikusiko duzu noraino iritsi zen haietako bat—, edo, Elisko Pirronek (o.a.a. 360 inguru - o.a.a. 270 inguru) egiten zuen bezala, iritzia etetera. Iritzia etetea da zerbait ez baieztatzea eta ez ukatzea, hartaz froga nahikorik ez dugula uste dugunean. Pirronek zioen iritzia eteteari esker ataraxia erdiesten zela, zoriona zekarren asaldurarik gabeko egoera. Gorgiasek (o.a.a. 483 inguru - o.a.a. 375 inguru) muturrera eraman zuen eszeptizismoa, hau baieztatzean: «ezer ez da», «zerbait balitz, ezin izango genuke ezagutu» eta «zerbait balitz eta ezagutzerik balego, komunikaezina litzateke».

Eta ez eman eszeptizismoa hemen bukatutzat: gaia ixtean itzuliko da, jada ez zer ezagutu daitekeen esaten duen posizio gisa, zuk zeuk praktika dezakezun jarrera gisa baizik.

Erlatibismoa

Erlatibismoak dio ezagutza oro hura duen subjektuarekiko erlatiboa dela. Subjektu ezagutzailearen (ezagutzen duenaren) perspektiba partikularrak ematen dio errealitateari buruzko bere ikuspuntua.

Erlatibismo subjektibista. Haren ustez, ez dago egiaren irizpide absoluturik, eta, beraz, ez dugu beste erremediorik gure irizpide pertsonalera jotzea baino, zer den egia eta zer ez erabakitzeko. Hala, Abderako Protagorasek (o.a.a. 485 inguru - o.a.a. 411 inguru) zioen: «niri egia iruditzen zaidana, hori da egia niretzat. Zuri egia iruditzen zaizuna, hori da egia zuretzat, zu gizakia zarelako eta ni ere bai»; eta hortik dator, halaber, homo mensura printzipioa: «Gizakia da gauza guztien neurria: direnena, diren aldetik, eta ez direnena, ez diren aldetik». Horrekin, Protagorasek adierazten digu errealitatea geure neurrira ezagutzen dugula. Seguru inurri batek edo elefante batek beste era batera ikusten dutela. Izan ere, pertsona bakoitzak, bere fisiologia, bere hezkuntza, bere espektatibak eta bere emozioak direla eta, era partikularrean hautematen ditu gauzak. Horregatik ezin dugu esan nire egia —Protagorasek ukatzen ez duena— Egia denik: halakorik ez dago.

Erlatibismo soziala. Émile Durkheimenak (1858-1917) erakusten du gizabanakook gure gizarte-ingurunearen emaitza garela; hala, gizarteak moldatzen du gure pentsamendua, eta errealitatea era jakin batean ikustera garamatza. Posizio hori o.a.a. V. mendeko sofistek defendatzen zuten jada.

Errealismoa

Errealismoak ezartzen du ezagutzeko ekintzan badirela subjektu bat, ezagutzeko ekintza egiten duena, eta objektu bat, subjektuak ezagutzen duen hura, subjektuarenaz aparteko existentzia propioa duena. Hau da, gure gogamenetik kanpo gauzak badaudela, errealitatea ez dela gure buruetan ematen den pelikula bat, eta ezagutu dezakegula.

Errealismo inozoa. Haren ustez, errealitatea den bezalaxe hauteman dezakegu. Aulkia berde ikusten badut, aulkia berdea da. Beraz, gauzen itxura gauzen kualitateengatik gertatzen da, ez gure zentzumenen ezaugarriengatik. Ezagutzaz gogoeta egin ez duten pertsonek izan ohi duten posizioa da, sen onaren jarrera.

Errealismo absolutua. Dogmatismo ere deitua, uste osoa du giza arrazoia gauzen esentzia ezagutzera irits daitekeela; beraz, egia absolutu eta aldaezinak ezagutzera irits gaitezke, unibertsalak eta beharrezkoak.

Errealismo kritikoa. Egungo zientziak sostengatzen duena da, eta haren ustez egia helburu bat da, harantz jo behar dugu, eta harantz aurrera egiten dugu errealitateari buruzko gure azalpenak finduz, gure hipotesiak eta teoriak hobetzen ditugun heinean. Ez gara inoiz bidearen amaierara iritsiko, egia aldaezin eta behin betiko bat eskuratzera; baina gero eta gehiago hurbiltzen ari gara. Izan ere, eskuratuko bagenu ere, ezin izango genuke egiaztatu garrantzizkoa litzatekeen kasu guztietan, ezin baitugu errealitate osoa behatu.

Idealismoa

Idealismoak errealismoaren kontrakoa sostengatzen du: ezagutzen dugun hura ez da existitzen hura ezagutzen duen gogamenetik independente. Kontuz: ez du esaten mundua ilusio bat denik, ezta horma bat zeharka dezakezunik ere, aski konbentzitzen bazara. Zerbait finagoa eta dezente deserosoagoa dio: ezagutza-objektu bat aztertzen duzunean ez duzula inoiz gauza biluzia aurkitzen, gauza hautemana, pentsatua, errepresentatua baizik; eta horren guztiaren atzean geratuko litzatekeenari errealitate deitzea, definizioz, haren berririk izan ezin duzun zerbaitez hitz egitea dela.

Bertsio erradikalenarekin gurutzatu zinen jada, gizakiaren gaineko ikusmoldeak lantzean: George Berkeleyren (1685-1753) esse est percipi delakoarekin; harentzat, izatea hautemana izatea da (§32). Han zer dagoen esaten duen tesi bat zen; hemen zer ezagutu dezakegun esaten duen tesi gisa interesatzen zaigu, txanpon beraren beste aldea baita.

Bi bidetatik iristen da horra, eta komeni da biak ez nahastea. Bata metafisikoa da: gogamenek bakarrik betetzen dituzte existitzeko baldintzak. Bestea epistemologikoa da, eta hori da gurea: ezagutza egon dadin, ezagututako objektuak hura atzematen duen ekintzaren klase berekoa izan behar du1. Bigarrenak ez du lehenengora behartzen, eta horregatik jarraian datorren posizioari idealismo dei dakioke, inola ere ukatu gabe hor kanpoan mundu bat badela.

Kritizismoa

Kritizismoa delakoak baieztatzen du egiazko ezagutza lor dezakegula, baina muga batzuekin eta baldintza batzuen pean. Hau da, ezin dugu ez guztia ezagutu, ezta berbaitango gauza —edo era objektiboan— ezagutu ere.

Immanuel Kanten (1724-1804) kritizismoa delakoak esaten digu denborari eta espazioari lotuta ezagutzen dugula, eta ezin ditugula haiek gainditu. Gauzak forma horien bidez ezagutzen ditugu, baina ez gauzak diren bezala.

Nondik ateratzen da hain posizio zuhurra? Berdinketa batetik. Kantek arrazionalistak eta enpiristak irakurri zituen —berehala ikusiko dituzu— eta ondorioztatu zuen bando bakoitzak asmatzen zuela baieztatzen zuenean eta oker zebilela ukatzen zuenean: kontzepturik gabe, zentzumenek ematen dutena formarik gabeko nahaspila bat da; zentzumenik gabe, kontzeptuak ez dira ezeren ezagutza. Haren irtenbidea galdera iraultzea izan zen, eta hark berak konparatu zuen bira Nikolas Kopernikorenarekin (1473-1543): gogamena objektuetara egokitu beharrean, objektuak izan daitezela gure ezagutzeko modura egokitzen direnak2.

Eta zein da modu hori? Ez dugu ezer hautematen jada espazioan eta denboran jarrita ez datorrenik, eta bi horietako bat bera ere ez da hor kanpoko gauza bat: gure sentimenak edozer jasotzeko dituen a prioriko formak dira —a priori esan nahi du ez direla esperientziatik ikasten, esperientzia egotearen baldintza direlako—. Adimenarekin gauza bera gertatzen da: jasotzen duena kontzeptu huts batzuekin ordenatzen du, kategoriekin: substantzia edo kausa, esaterako3.

Hortik ondorioa: gauzak agertzen zaizkigun bezala ezagutzen ditugu, ez diren bezala (§46). Lehenengoari fenomeno deitu zion Kantek; bigarrenari, berbaitango gauza edo noumeno. Eta kontuz, hau ez baita eszeptizismoa: zientziak posible izaten jarraitzen du, eta haren legeek balio dute guk ezagutzen dugun bezala ezagutzen duen ororentzat; ixten dena da errealitateaz hitz egitea esperientzia posible orotik aparte.

Karl Popperrek (1902-1994) esaten digu ezagutza orok huts egin dezakeenez, behin eta berriz egiaztatu behar dugula, faltsutzen saiatuz.

Errepara iezaiozu orain Kantek irekita uzten duen ateari, hortik sartzen baitira hurrengo bi posizioak: fenomenoa bada dagoen guztia, erabakitzeke dago harekin zer egiten dugun, eta bi erantzun daude —hura deskribatzea edo hura interpretatzea—.

Fenomenologia

Fenomenologiak jasotzen du Kantek botatako eskularrua. Berbaitango gauza ezin badugu erdietsi, utz diezaiogun hura pertsegitzeari, eta deskriba dezagun zorroztasunez benetan eskura dugun bakarra: esperientzia, ematen zaigun bezala. Metodoa ezaguna duzu jada, Filosofiak nola lan egiten duen ikusi genuenetik —iritzia etetea zer existitzen den auziaz, eta itxurak aztertzea, egiazkoak zein faltsuak izan (§17)—. Edmund Husserlek (1859-1938), hura eskola bihurtu zuenak, ezagutzaren teoria bihurtzen duen pieza eransten dio: kontzientzia oro zerbaiten kontzientzia da. Objektu baterantz itzulita egote horri intentzionalitate deitu zion, eta hortxe dago gure galderarentzako haren erantzuna4. Ez dago alde batetik mundu bat eta bestetik hari begira dagoen gogamen bat: beti dago mundu baterantz itzulitako gogamen bat, eta erlazio hori ondo deskribatzea da beste edozeinen aurretiko zeregina.

Hermeneutika

Hermeneutikak beste urrats bat egiten du, eta aditza bera aldatzen du zuzenean. Testu zailak interpretatzeko arte gisa jaio zen —eskritura sakratuak, legeak, klasikoak—, eta XIX. mendean ezagutzaren teoria bihurtu zen, Wilhelm Diltheyren (1833-1911) eskutik; hark bereizi egin zituen nahastu ohi ditugun bi eragiketa: azaltzea eta ulertzea. Eklipse bat, erreakzio kimiko bat, gorputz baten erorketa, azaldu egiten ditugu: lege orokor baten pean jartzen ditugu, eta kito. Baina poema bat, epai judizial bat edo negarrez ari den lagun bat ez ditugu azaltzen: ulertu egiten ditugu, eta ulertzea da zerbaitek norbaitentzat duen zentzua aurkitzea. Hortik haren tesia: giza zientziak (Geisteswissenschaften) direlakoak —historia, zuzenbidea, literatura, Filosofia— ez dira azaltzen ez dutelako huts egindako zientziak, metodo propioa duten jakintzak baizik.

Arazoa da interpretatzen ez dela inoiz hutsetik hasten. Esaldi bat ulertzeko testu osoa behar duzu, eta testu osoa ulertzeko esaldiak behar dituzu: horixe da zirkulu hermeneutikoa, eta ez du irteerako aterik. Hans-Georg Gadamerrek (1900-2002) atera zuen hortik ondoriorik mingarriena: zure aurreiritziak ez dira irakurri aurretik erratzaz kendu beharreko zaborra, zerbait irakurtzea ahalbidetzen dizun baldintza baizik5. Ulertzea ez da zeure burua ezabatzea, egilearen buruan kokatzeko —hori ez du inork inoiz lortu—: zure horizontea harenarekin harremanetan jartzea da, biak mugitzen diren arte. Gadamerrek horizonteen fusioa deitu zion.

Eta errepara iezaiozu horrek zuretzat dakarrenari: testu filosofiko bat irakurtzen duzun bakoitzean, ez zara jasotzen ariko norbaitek barruan gordeta utzitako esanahi bat: zuk jada soinean zeneramanarekin ekoizten ariko zara. Saihestezina izateak ez du esan nahi edozein irakurketak balio duenik; esan nahi du zeurearen arrazoiak eman beharko dituzula.

Pragmatismoa

Pragmatismoak egia erabilgarritasun gisa ulertzen du: erabilgarria dena da egiazkoa. Horrela, lehor esanda, objekzio nabari bat du eta erantzun bat, eta biak ikusi zenituen egiaren teoriak lantzean (§48); hemen axola zaiguna da hortik ezagutzaren aurrean zer-nolako jarrera ateratzen den.

Kritika erraza litzateke esatea, orduan, edozer egia bihur dezakegula erabilgarritzat jotze hutsarekin; horrekin ez lirateke ados egongo pragmatistak. Egia da egiatzat dugun hori alda daitekeela; baina ez da gutxiago egia, baieztapenak planteatzen ditugunean, arazoak ebazten ditugunean edo ikerketa zientifikoa egiten dugunean, bi gauza gertatzen direla:

  1. suposatzen dugula, era praktikoan, badela egia-klaseren bat; eta
  2. egia jakin bat ezartzen dugula, erabilgarri zaigun neurrian.

Beraz, pragmatismoak ez du agintzen gauzak diren bezala ezagutuko ditugunik; gauzak beren efektu praktikoen bidez pentsatuko ditugula baizik. Eta besterik ez.

§55 · Arrazionalismoa eta enpirismoa

Ezin da gehiegi azpimarratu guretzat zer garrantzitsua den gure ezagutza ziurra eta egiazkoa izatea. Jarduera filosofikoak ez luke zentzurik izango iturri okerretan edo ezagutza faltsuan oinarrituko balitz. Bere Historiaren hasiera-hasieratik, Filosofiak ez du beste erremediorik izan: nondik lortzen dugun ezagutza ziur eta egiazkoa planteatu behar izan du.

XVII. eta XVIII. mendeetan, ordurako 23 mende bizirik zeramatzan eztabaidak gailur bat jo zuen, bere bertsiorik sinple eta argienean kristaldu zen: gure ezagutza arrazoitik dator, edo, bestela, zentzumenetatik. Gaur egun, seguru asko, pentsalari gehienek eta guk geuk ere bien konbinazio batean sinetsiko dugu, gradu desberdinetan; baina lehen iturriaren alde egin zutenen —arrazionalisten— eta bigarrenaren alde egin zutenen —enpiristen— posizioak ezagutzeak arazoaren ikuspegi argi eta sinple bat ematen digu, eta, gainera, baliagarri izango zaigu datorren ikasturteko Filosofiaren Historia irakasgairako.

Arrazionalismoa

Arrazionalismoaren ustez, ezagutza ziur eta garrantzizko oro arrazoitik dator. Zentzumenek huts egin diezagukete, eta, izan ere, huts egiten digute. Nola jakingo dugu noiz egiten diguten huts, hori jakiteko zentzumenak berak erabiltzen baditugu? Gainera, inoiz esperimentatu ez ditudan gauzen ideiak ditut. Triangelu perfektu batean edo Jainkoarengan pentsa dezaket, bi entitate horietako bat bera ere ikusi gabe. Pentsa ditzakedan baina nire zentzumenetatik ez datozen entitate horiek beste ezagutza-iturri baten berri ematen dute; hain zuzen ere, arrazoiarena.

Kontua ez da arrazionalistek zentzumenen erabilgarritasuna erabat ukatzen dutenik. Descartesek (1596-1650) eta Leibnizek (1646-1716) ere ogia erostera jaitsi behar izaten zuten, eta horretarako begiak erabiltzen zituzten. Baina errealitate enpirikoak —zentzumenen bidez esperimentatzen dugun horrek— bere egia ziurtatzeko irizpidea bere baitan ez badu, eta hura erabakitzeko arrazoira jo behar badugu, orduan zentzuzkoa da hain paper garrantzitsua arrazoiaren esku uztea.

Gauza guztietan bezala, beharbada muturreko arrazionalismoa onartezina edo barregarria irudituko zaigu. Ondorio praktikoetarako, arrazionalista deitzen diogu abiapuntu, baieztapen edo tesi hauetako bat gutxienez defendatzen duenari:

  1. Intuizioa/dedukzioa. Gai jakin bati buruz, zenbait proposizio —baieztapen— intuizio hutsez baino ezin dira erdietsi; beste batzuk, berriz, intuizioz atzemandako proposizioetatik deduzitzen ditugu. Intuizioa ekintza kognitibo bat da, zeinaren bidez egiak zalantzarik gabeko eran atzematen baititugu, Descartesen arabera. Hori adibidez azaltzeko eta pentsatzeko biderik onena entitate matematikoak dira. Arrazionalista erradikalagoentzat, ez zaizkigu entitate matematikoak bakarrik intuizioz eskuragarri, baita egia etikoak ere, edo baita metafisikoak ere.
  2. Sortzetiko ezagutza. Arrazionalisten ustez, ezagutza gure arrazoiaren parte da. Jaiotzatik dakargu, seriekoa bagenu bezala. Arrazionalistek badakite informazio asko jasotzen dugula zentzumenen bidez. Leibnizen arabera, zentzumenek gauzen kasu partikularrei buruzko informazioa baino ezin digute eman. Gure arrazoia da ezagutzaz hornitzen gaituena; zentzumenak hura estimulatzera mugatzen dira. Argazki bat atera eta desenfokatuta egongo balitz bezala da. Argazkilariak foku-distantzia doitzen du, argazkia garbi atera dadin. Horixe da arrazoiaren papera. Baina «argazki ona» beti egon zen hor, arrazoian. Muturrera eramanda, arrazionalismoak dio ez dugula ezagutzarik lortzen: gure sortzetiko ezagutza azaleratzen dugula baizik.

Enpirismoa

Enpirismoak arrazionalismoaren kontrako posizioa sostengatzen du. Haren ustez, ezagutzaren benetako jatorria enpirikoan dago, hau da, esperientzian, eta ez arrazoian. Enpiristen arabera, ez dago ezer gure ezagutzan zentzumenetatik ez datorrenik. Jakina, enpiristek badakite arrazoiaz hornituta daudela, eta erabili egiten dute. Desadostasuna gure arrazoiaren mende jartzen dugun informazioaren jatorrian datza.

Hala, enpiristek ukatu egiten dituzte arrazionalistek defendatzen zituzten bi tesiak: intuizioarena/dedukzioarena nahiz sortzetiko ezagutzarena.

Ikusiko duzunez, enpiristek ez dute esaten ezin dugunik ezagutu: zerbait ezagutu badezakegu, nahitaez zentzumenen bidez ezagutuko dugula baizik. Ezagutu ezin duguna gauzen ustezko izate ezkutu bat da, gauzetara esperimentatzen/hautematen ditugun bezala baino ezin baikara iritsi.

David Hume (1711-1776) beste guztiontzat hain oinarrizkoa den zerbait zalantzan jartzera iritsi zen, akritikoki onartzen dugun hura: kausalitate-printzipioa. Indukzioaren kontzeptua ere auzitan jarri zuen. Bi horietaz zientziara iristean hitz egingo dugu, biek bete-betean eragiten baitiote (§62).

§56 · Jarrera eszeptikoa: gaur egun pentsatzeko proposamen bat

Era kritikoan pentsatzea ez da sortzetiko trebetasun bat, biolina birtuoso baten moduan jotzea ez den bezalaxe. Gure entzefaloak —gure pentsamendu-organoak— akats asko egiten ditu, batez ere erresistentzia txikieneko bidetik joaten eta lasterbideak hartzen saiatzen delako. Gainera, benetan garena baino pentsalari hobeak garela uste dugu.

Zorionez, biolina jotzen ikas dezakegun eta praktikarekin hobetu gaitezkeen bezalaxe, hobeto pentsatzen ere ikas dezakegu.

Abiapuntu on bat —bakarra ez, ordea— eszeptizismoa da: gaia irekitzean hizpide izan dugun huraxe bera, baina lanean jarrita. On egiten duena da, hain zuzen ere, irizpide oso zorrotza jartzen duela ideiak onartzeko, guri zerbait egiazkotzat hartzen uzteko. David Hume filosofo eskoziarrak zioen, ideia batez ziur egoteko, hainbat ebidentzia izan behar ditugula. Edo, alderantziz, ez genuela zerbait egiazkotzat jo behar, ebidentzia nahikorik ez badugu. Horra jarrera eszeptikoaren adibide on bat.

Azken batean, eszeptizismoa jarrera intelektual bat da, eta eskatzen digu gure (ustezko) ezagutza guztia sistematikoki auzitan jar dezagula. Eszeptikook ez dugu onartzen dogmarik, sineskeriarik, tradiziorik, sinesmenik, ezta beste inolako tutoretza intelektualik ere. Proposizio edo baieztapen baten merituak —baita ideia batenak ere— ez datza nork, noiz eta zenbat aldiz esan duen horretan: meritu propioetan datza, eta behean zerrendatzen ditudan irizpideetara egokitzean.

Immanuel Kantek «Sapere aude!» edo «ausar zaitez pentsatzera!» esanez premiatzen gintuen; horrekin adierazten zuen, hain zuzen ere, geure kabuz arrazoitzeko gaitasuna dugula, eta gaitasun hori heldu gisa erabili behar dugula, eta ez zer egin behar duten esaten diegun haurrak bezala.

Irizpide oso zorrotza izan arren, eta haren azterketa gauza gutxik gainditu arren, eszeptizismoak ez du gure ezagutza guztia suntsitu nahi, ezertaz ziur egotea ezinezkoa dela esanez. Badu alde positibo eta eraikitzaile bat ere, garatu dezakeguna, beti hiru irizpide hauek errespetatuz:

  1. Naturalismo metodologikoa. Fenomenoek azalpen eta kausa naturalak dituzte. Ezin dugu kausa naturaz gaindikoetara jo.
  2. Emaitzen behin-behinekotasuna. Beti da posible azalpen zehatzago eta hobeak aurkitzea; beraz, gure ideiak beti hartu behar ditugu distantzia-dosi osasungarri batekin. Bertrand Russell (1872-1970) filosofo ingeles handiak esan zuen bezala: «Ez nintzateke inoiz nire sinesmenengatik hilko, oker egon bainaiteke»6.
  3. Pentsamendua prozesu bat da. Ez emaitza bat edo helburu bat. Ondorio jakin batera iristeko ahalegin handiegia egiten badugu, azkenean datuak bihurritu egingo ditugu, gure aurreiritziekin bat etor daitezen. Azkenean arrazionalizatzen ariko gara, arrazoitzen ordez. Egitateak eta haiei buruzko gure azalpenak bat ez badatoz, gaizki dagoena gure azalpena da.

Oso zaila da gaur egun zuzen pentsatzea: gure biografiak eta gure emozioek bultzatzen gaituzte, eta egitateak sentimenduetatik bereiztea, egia gure desira-pentsamendua edo wishful thinking delakotik bereiztea bezain nekeza da.

Horregatik, eszeptizismoa praktikatzen badugu, ez dugu beste erremediorik izango: hainbat ziurgabetasun-mailarekin bizitzera ohitu beharko dugu.

Eta maila horiek ez daude asmatu beharrik: Karneadesek (214-129 o.a.a.) graduatu zituen; Akademia —Platonen eskola— zuzendu zuen hark, sortu eta hiru mende ingurura. Zioen ez dugula egiazkoa eta faltsua ziurtasunez bereizteko gauza den irizpiderik; eta, hala ere, ez zuen isilik geratu nahi izan: bizitzeko ez da ziurtasunik behar, berak pithanon —«konbentzigarria dena»— deitu zuenaren irizpide graduatu bat baizik. Hiru maila jarri zituen. Lehenengoan, aski da inpresio bat konbentzigarri gertatzea. Bigarrenean, gainera, eskatzen da inguratzen duten inpresioetako batek ere ez dezala kontraesan. Hirugarrenean, sare oso hori sakon aztertzen da, eta inpresioak zutik jarraitzen du. Hiruretako zein eskatu behar den jokoan dagoenaren araberakoa da: zenbat eta garrantzitsuagoa izan auzia, orduan eta gorago igo behar da. Pentsa ezazu haren beraren adibidearekin: gela ilun batean zerbait kiribilduta ikusten duzu, eta soka bat iruditzen zaizu; eskua sartu aurretik, makila batekin ukitzen duzu, sugea ere izan litekeelako7.

Alternatiba geure burua jakinaren gainean engainatzea da.

  1. Idealismoaren aldeko argudio metafisikoen eta epistemologikoen arteko bereizketa: Guyer, P. eta Horstmann, R.-P. (2026). Idealism. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/idealism/↩︎

  2. Rohlf, M. (2024). Immanuel Kant. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/kant/. Kopernikorekiko konparazioa Kritikaren bigarren edizioaren hitzaurrean dago, B xvi; «iraultza kopernikarra» etiketa haren irakurleena da, ez berea.↩︎

  3. Espazioa eta denbora, Kantentzat, sentimenaren intuizio hutsak dira, eta kategoriak, adimenaren kontzeptu hutsak: bi iturri desberdin, elkarrekin baino ezagutzarik ematen ez dutenak. Rohlf (2024), aipatua jada.↩︎

  4. Smith, D. W. (2018). Phenomenology. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2018 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2018/entries/phenomenology/↩︎

  5. George, T. (2026). Hermeneutics. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2026/entries/hermeneutics/↩︎

  6. Esaldia horrela dabil, baina ez dago hitzez hitzeko aipu gisa dokumentatua: Russellek 1964ko ekainean Leonard Lyons kazetariari emandako erantzunetik dator —«Of course not. After all, I may be wrong»—, New York Posteko haren zutabean jasoa eta gero, jada kondentsatuta, zabaldua. https://quoteinvestigator.com/2016/03/07/never-die/↩︎

  7. Zizeronek probabile itzuli zuen pithanon, eta hortik mendeetako eskuliburuek «probablea» irakurri izana, probabilitatearen zentzuan. Ez da hori: «konbentzigarria dena» da, eta Karneadesek azpimarratzen zuen subjektuaren judizio bat zela, ez neurri objektibo bat. Vogt, K. (2022). Ancient Skepticism. In E. N. Zalta (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2022 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/skepticism-ancient/↩︎