22. gaia · Jainkoaren existentzia

Jainko bakar batean sinesten dut, eta beste ezertan ez; eta bizitza honetaz haraindiko zoriona espero dut. […] Ez dut sinesten eliza juduak, erromatarrak, greziarrak, turkiarrak nahiz protestanteak aitortzen duten kredoan, ezta ezagutzen dudan beste edozein elizarenean ere. Neure gogamena da neure eliza.

—Thomas Paine, The Age of Reason (Arrazoimenaren aroa), I · Clauderen itzulpena, ingelesetik

Gizakiak pentsatzen duen bezala eta sentitzen duen bezala, halakoxea da haren Jainkoa: gizakiak zenbat balio duen, hainbat balio du haren Jainkoak, eta ez gehiago. Jainkoaren kontzientzia gizakiaren autokontzientzia da; Jainkoaren ezagutza, gizakiak bere buruaz duen ezagutza.

—Ludwig Feuerbach, Das Wesen des Christentums (Kristautasunaren esentzia), sarrera, 2 · Clauderen itzulpena, alemanetik

§82 · Jainkoa, arazo filosofiko bat

Jainkoa aztergai handietako bat da, metafisikaren gai handietako bat. Erraza da garrantzi horren neurria ulertzea Europako Erdi Aroan, hain kristaua izanik. Baina jainkoaren kontzeptuak kristautasuna gainditzen du, eta baita erlijioa ere. Filosofoek jainkoaren existentzia argudiatu nahi izan dute zentzu honetan: errealitatean absolutu bat edo osotasun bat badela pentsatu dute, jainko kristauarengandik erabat aparteko kontua. Jainko kristaua pertsonala da: izena du eta ekintzak egiten ditu, bai Sorkuntzan bai historian zehar. Aristotelesen (384-322 o.a.a.) edo Descartesen (1596-1650) jainkoak ez dira entitate pertsonalak: ez dute ez izenik ez ezaugarri indibidualik, hala nola zaletasunik edo aldarterik. Hala ere, bi jainko motak nahasten dira bai hizkera arruntean bai testu filosofikoetan, kristautasunak mendebaldeko pentsamenduan izan duen garrantzi eskergagatik besterik ez bada ere.

Teismoa, ateismoa eta agnostizismoa. Ikusmolderik soilenean, teismoa jainko batean edo batzuetan sinestea da; ateismoa, jainkoarengan (edo jainkoengan) sinesmenik eza; eta agnostizismoa, jainkoaren (edo jainkoen) existentzia baieztatzeko edo ukatzeko ezintasuna.

Teismoaren, deismoaren, agnostizismoaren eta ateismoaren arteko konparazioa.
Terminoa Definizioa Funtsezko sinesmenak Adibide aipagarriak
Teismoa Munduan aktiboki parte hartzen duen gutxienez jainko pertsonal baten existentzian sinestea. Jainko baten edo batzuen existentzia. Harreman pertsonala sinestunekin. Kristautasuna, islama, hinduismoa.
Deismoa Unibertsoa sortu zuen baina giza kontuetan esku hartzen ez duen jainko batean sinestea. Jainkoa sortzaile gisa, ez izaki pertsonal gisa. Ez dago etengabeko errebelazio jainkotiarrik. Argien Mendeko deistak, filosofo ilustratu batzuk.
Agnostizismoa Jarrera epistemologikoa: jainkoen edo traszendentalaren existentzia ezezaguna edo ezagutezina dela dio. Ziurgabetasuna traszendentalaren existentziaz. Jainkozkoa ezagutzeko giza mugak aitortzea. Thomas Huxley, Bertrand Russell.
Ateismoa Jainkoetan edo jainkotasunetan sinesmenik eza. Sinesmenik ez izatetik jainkorik ez dagoela aktiboki baieztatzeraino joan daiteke. Jainkoetan sinestea arbuiatzea. Azalpen naturalista eta zientifikoetara jotzea. Richard Dawkins, Sam Harris, Christopher Hitchens, Daniel Dennett.

Baina, jakina, ez gara geldituko ikusmolderik soilenean! Sakon dezagun jainkoaren edo jainkoen existentziaren edo existentziarik ezaren aurreko jarrera filosofiko hauetan1.

§83 · Sinesteko modu ugariak

Jainkoarengan sinesteko moduak. Erlijio bateko sinestuntzat jotzen duguna, eskuarki, teista da. Erlijio-sinesmenen aniztasuna izugarria da, eta, beraz, jainkoarengan sinesteak oso ikusmolde teologiko desberdinak ekar ditzake:

Deistak. Uste dute badela jainko bat unibertsoa sortu eta bere kasa dabilela utzi zuena, gerora esku hartu gabe. Ez miraririk, ez errebelaziorik, ez otoitz entzunik: mundua abian jarri eta erretiratzen den jainko bat. Irudi klasikoa erlojugilearena da: erlojua egin, korda eman eta bakarrik ibiltzen uzten du. Sinesmen arraro eta txikia irudi dakizuke, baina Ilustrazioaren zati on batena izan zen —Voltaire halakoa zen, baita Estatu Batuen sortzaileetako batzuk ere, Jefferson tartean—, eta ondo ulertzen den arrazoi bategatik: sortzaile batean sinesten jarraitzea ahalbidetzen zuen, sortutakoaren funtzionamenduaz zientzia berriarekin eztabaidan sartu beharrik gabe. Deistak ez du otoitz egiten. Horren truke, ez du azaldu beharrik zergatik otoitz batzuk entzuten diren eta beste batzuk ez.

Animistak. —Segur aski gure espezieko espiritualtasun-formarik zaharrena— munduko objektuek, lekuek eta izakiek anima edo arima dutela uste dute, edo bizia edo kontzientzia izan dezaketela. Ez da, zehazki, teismo bat, ez baitu zertan jainko jakinetan sinetsi; agian, hildakoen erresuma batean edo zenbait espiriturengan sinetsiko du. Pentsa, adibidez, Paleolitoko espiritualtasunean.

Panteistak. Dena espiritu jainkotiar batez blai dagoela uste dute —dena da jainko—, halako moldez non Unibertsoa eta jainkoa gauza bat eta bera baitira. Filosofoen artean, Heraklito, Giordano Bruno eta Baruch Spinoza dira adibide onak. Fikzioan, Avatar filmeko na’viak panteistak dira2 eta Star Wars unibertsoko Indarra ere elementu panteista bat da. Panenteistek, beren aldetik, uste dute jainkoa eta unibertsoa ez direla gauza bat eta bera, baina espiritu unibertsala nonahi dagoela. Jainkoa Unibertsoa baino handiagoa da. Hegel filosofoaren jarrera da.

Politeistak. Zenbait jainkoren existentzian sinesten dute; normalean, hierarkia bat dakarren panteoi batean antolaturik. Ezagunak egingo zaizkizu Antzinateko Egipto, Grezia eta Erromako jainkoak. Gaur egun, erlijio politeistarik praktikatuena hinduismoa da.

Monoteistak. Jainko bakar baten existentzian sinesten dute; normalean, Unibertsoaren sortzailea. Erlijio monoteista adierazgarrienak Liburuarenak —judaismoa, kristautasuna eta islama—, sikhismoa, bahaismoa eta zoroastrismoa dira.

Dualistak. Botere bereko baina aurkako zeinuko bi jainkotasunen existentzian sinesten dute: bata ona, bestea gaiztoa. Adibiderik argiena manikeismoa da.

Ez-teistak. Ez dute jainko absoluturen baten existentzian sinesten, budismoaren zenbait adarretan eta taoismoan gertatzen den bezala.

§84 · Ez sinesteko modu ugariak

Ateoa ez da jainkoaren existentzia ukatzen duena bakarrik. Badira, gutxienez, garbi ateo diren bi jarrera, honetan bereizten direnak: batak jainkoaren existentzian sinesmenik eza du; besteak, haren existentziarik eza esplizituki baieztatzen du.

Ateo negatiboa, ahula edo biguna. Jainkoaren edo jainkoen existentzian sinesmenik ez duena da. Ohartu ez duela zertan hausnarketa filosofiko edo erlijioso baten emaitza izan ere, ateo negatiboak baitira:

  • Jaioberriak eta haur txikiak, oraindik jainkoaren ideiarik edo kontzepturik ez dutenak.
  • Jainkoaren kontzeptua sekula entzun ez dutenak. Kontzeptu hori, gure kulturan nonahikoa izan arren, ez dago kultura guztietan: badira mundua azaltzeko era jainkorik gabekoak.
  • Auzia planteatu ez dutenak, edo ez behintzat alde bat hartzeko beste. Kontuz hauek agnostikoekin ez nahasteko: agnostikoak bai planteatu du arazoa, eta ondorio batera iritsi da hari buruz —ezin dela jakin—; hauek, aldiz, sinesmenik ez dute, besterik gabe, horretan pentsatu zein ez.
  • Jainkoaren auzia benetan axola ez zaienak, edo hari behar adina arreta, ahalegin edo denbora eskaini ez diotenak.

Ateo positiboa, sendoa edo gogorra. Jainkoa ez dela existitzen irmo uste duena da.

Ateismo inplizitua eta esplizitua. Ateo negatiboen artean badira jainkoaren kontzeptua entzun bai, serio aztertu eta sinesten ez dutela ondorioztatzen duten pertsonak ere. Horiek ateo negatibo esplizituak dira.

Ateo positibo guztiak esplizituak dira, positiboki baieztatzen baitute uste dutela jainkoa ez dela existitzen.

Ateoentzako beste termino batzuk. Termino orok bezala —eta are gehiago jainkoaren existentzia bezalako auzi garrantzitsuei lotutako batek—, ateo hitzak konnotazio bat du, eta haiek ez dira horrekin identifikatzen. A-teok ez-jainko esan nahi du, jarrera lehenetsia teismoa balitz bezala eta haiek hura ukatuko balute bezala; eta ez, aldiz, teismoa balitz jainkoaren existentzia aurrena frogatu beharko lukeena.

Hortik dator ateo askok nahiago izatea beren buruari eszeptiko, humanista, librepentsalari, ez-erlijioso edo are antiteista deitzea3.

Ateo izateak ez dakar jainkoen existentzian sinesmenik eza besterik; ez du ezer adierazten jarrera politikoaz, etikaz edo beste ezein esparruz, jainkoetan ez sinestearen ondorio logikoez haraindi.

§85 · Ez bata ez bestea: agnostizismoa

Agnostikoak ez du jainkoarengan sinesten, eta ez du uste ere jainkoa ez dela existitzen. Baina, ikusi berri dugunez, horrek ez du ateo negatibo bihurtzen: haren jarrera ez da sinesmenik eza, zer jakin dezakegun eta zer ez horri buruzko baieztapen bat baizik. Agnostikoak dio jainkoaren existentzia giza arrazoimenak ebazteko moduan ez dagoen auzi bat dela, ez alde ez aurka.

Ohartu horrek beste eremu batean jartzen duela. Teista eta ateoa zer dagoen eztabaidatzen ari dira; agnostikoa, zer jakin dezakegun. Horregatik, haren erantzuna ez da beste bien arteko erdibide bat, sinestun epel bat edo ateo zalantzati bat balitz bezala: beste galdera bati emandako beste erantzun bat da4.

Terminoa Thomas Henry Huxley (1825-1895) biologoak sortu zuen 1869an, eta, hain zuzen ere, eskura zeuden etiketen artean aukeratu behar ez izateko: besteek, zioen, berak nola jakin zitezkeen ikusten ez zuen gauzak jakitea aldarrikatzen zuten. A-gnosis-ek ezagutzarik gabe esan nahi du, a-teismoak jainkorik gabe esan nahi duen bezala.

Agnostizismo sendoa eta ahula. Bereizi ohi dira agnostizismo sendo bat —jainkoaren existentzia ezagutezina da printzipioz, eta ez du inork inoiz jakingo— eta ahul bat —nik ez dakit, eta oraingoz ez dut ikusten nola jakin; horrek atea zabalik uzten du norbaitek noizbait argitzeko—. Aldea ez da nolanahikoa: lehena giza arrazoimenaren mugei buruzko tesi bat da; bigarrena, auziaren egungo egoerari buruzko adierazpen bat.

§86 · Jainkoaren existentziari buruzko argudioak

Honaino sinesmenak ordenatzen aritu gara: nork zer sinesten duen, eta zer izen ematen zaion. Baina sailkatzea ez da argudiatzea, eta Filosofia ez dabil erroldak egiten. Falta zen galdera bestea da: ba al dago arrazoirik izaki absolutu bat existitzen dela eusteko? Zazpiehun urte baino gehiagoan hiru handi eman ziren, eta komeni zaizu haiek beren erreplikekin ezagutzea, argudioak aztertzeak jarreren zerrendak baino gehiago balio baitu.

Argudio ontologikoa. Anselmo Canterburykoak (1033-1109) formulatu zuen Proslogion-en (1077-1078), eta hiruretan bitxiena da, ez baitio munduari behin ere begiratzen: kontzeptua aski du. Jainkoa, dio, «hura baino handiagorik pentsatu ezin daitekeena» da. Imajinatu orain izaki hori zure buruan bakarrik existitzen dela. Orduan beste bat pentsatu ahal izango zenuke, berdina baina, gainera, benetan existituko litzatekeena, eta huraxe handiagoa litzateke; beraz, pentsatua zenuena ez zen hura baino handiagorik pentsatu ezin daitekeena. Kontraesana. Garaikide zuen fraide batek, Gaunilok, parodia batez erantzun zion segituan: bide horretatik «uharte galduak» ere existitu beharko luke —uhartea, zeinaz handiagorik ezin baita pentsatu—, eta ez da existitzen. Baina arrastoa utzi zion kolpea Immanuel Kantek (1724-1804) eman zuen, zazpiehun urte geroago: existentzia ez da predikatu erreal bat; alegia, ez da kontzeptu bati gehitzen zaion propietate bat. Ehun txanpon errealek eta ehun txanpon imajinatuk kontzeptu berbera dute —ehun, biribilak, zilarrezkoak—; aldatzen dena ez da zer diren, badiren ala ez baizik. Eta existitzeak kontzeptuari ezer eransten ez badio, ezin da kontzeptutik atera ere5.

Argudio kosmologikoa. Hau bai, hau mundutik abiatzen da. Bertsiorik ospetsuena Akinoko Tomasen (1225 inguru-1274) bost bideena da, Summa theologiae-n (1265-1273 inguru). Lehen hirurek —mugimendua, kausalitatea eta kontingentzia— forma bera dute: bada bere kasa azaltzen ez den zerbait; azalpenak ezin du atzeraka mugarik gabe jo; beraz, bere kasa azaltzen den zerbaitetan gelditu behar da. Beste biek beren bideak dituzte: laugarrena perfekzio-mailetatik gorengo maximo batera igotzen da, gainerako guztia hartan partaide dela; eta bosgarrena munduaren ordenatik abiatzen da, halako moldez non bosgarren bidea, egiaz, segituan ikusiko duzun diseinuaren argudioa baita. Bost bideek berdin amaitzen dute: «eta horri denek Jainko deritzote». Denoi ateratzen zaigun eragozpena «eta Jainkoa, nork kausatu zuen?» da, eta komeni da jakitea, horrela esanda, ez duela hozka egiten: argudioak ez zuen inoiz esan gauza guztiek kausa dutenik; bere kasa azaltzen ez denak duela kausa esan zuen. Eragozpenak funtziona dezan, birformulatu egin behar da, eta orduan bai, benetan da gogorra: zergatik eman pribilegio hori Jainkoari, eta ez unibertsoari berari? Eta ia eskuliburu guztiek jaten duten zehaztapen bat: bideek ez dute munduaren jatorri tenporalaz hitz egiten, orain zerk eusten dionaz baizik; eta Tomasek berak onartzen zuen unibertso betiereko bat haiekin bateragarria litzatekeela6.

Argudio teleologikoa edo diseinuarena. Intuitiboena da. William Paleyk (1743-1805) ahazten ez den irudi batean utzi zuen: landan zehar harri batekin estropezu egiten baduzu, ez diozu zeure buruari galdetzen nondik atera den; erloju batekin egiten baduzu, bai, haren piezak zerbaitetarako jarrita daudelako. Eta begi batek, zioen, edozein erlojuk baino mekanika hobea du. Erreplika bi aldetatik etorri zen. David Humek (1711-1776) analogia jo zuen: erloju asko ikusi dugu egiten, eta mundu bat ere ez; unibertsoa makina baten antzekoa den bezainbeste da organismo baten antzekoa; eta efektu inperfektu batetik ez da kausa infiniturik ondorioztatzen —zergatik ez jainko batzuk, edo hasiberri bat?—. Eta Charles Darwinek (1809-1882) zoru enpirikoa kendu zion, hautespen naturalak diseinu-itxura hori diseinatzailerik batere gabe sortzen baitu (§25). Erreparatu datei, hau ia beti alderantziz kontatzen baita: Hume 1779an argitaratu zen, eta Paleyk 1802an idatzi zuen; Paley, beraz, kritikaren ondoren dator, eta, neurri batean, haren aurka.

Eta beste aldetik, gaizkiaren arazoa. Teisten Jainkoaren aurkako argudiorik serioenak ez du eztabaidatzen existitzen den ala ez, izan ote daitekeen esaten duten bezalakoa baizik. Ahalguztiduna bada, dena badaki eta erabat ona bada, zergatik dago gaizkia? Edo saihestu nahi du eta ezin du, edo ahal du eta ez du nahi. Formulazioa Laktantzioren bidez iritsi zaigu, 314. urte inguruan, hark Epikurori egozten ziola; kontuz egozpen horrekin, pasartea ez baita Epikuroren testu bakar batean ere gorde, eta gaur eztabaidan baitago harena ote den7. Zirkulazioan jarri zuena Hume izan zen, 1779an. Gaur bi bertsio bereizten dira, balio bera ez dutenak: logikoa, Jainkoa eta gaizkia besterik gabe bateraezinak direla dioena, eta ebidentziala, elkarrekin bizi litezkeela onartu baina zentzurik gabeko hainbeste sufrimenduk han inor egotea ez-probable egiten duela dioena. Lehena aski indargabetutzat jotzen da; bigarrenean jokatzen da gaur eztabaida8. Eta sinestunaren erantzunari —jainko on batek gaizkia zergatik onartzen duen azaltzeari— teodizea deitzen zaio; hitza Gottfried W. Leibnizek (1646-1716) sortu zuen, 1710ean.

Kasu aparteko bat: Pascalen apustua. Blaise Pascalek (1623-1662) beste era batera arrazoitu zuen. Arrazoimenak auzia erabaki ezin badu, esan zuen, apustu egin behar duzu halere, ez jokatzea bera ere jokaldi bat baita; eta, asmatzen baduzu, sinetsita irabazten dena infinitua denez, eta galtzen dena finitua, Jainkoaren alde apustu egitea errentagarri ateratzen da. Gorde bi gauza. Lehena: hau ez da Jainkoa existitzen ote den argudio bat, sinestea komeni ote den argudio bat baizik; beste hirurekin batera jartzea kategoria-errore bat da. Bigarrena, hondoratzen duen eragozpena: arrazoimenak ezer erabakitzen ez badu, beste edozein jainkok berdin eskaintzen du sari infinitu bat, eta kontua ez da jada ateratzen.

Argudio hauetako bat ere ez da gaur erabakigarritzat jotzen, eta erreplikek ere ez dute atea erabat ixten. Hori ez da Filosofiaren porrota: sinestearen eta jakitearen arteko aldea da, hain zuzen ere, eta horretaz doa gai hau.

§87 · Etiketak eta bizitza

Sailkapen akademikoak dira hauek guztiak. Praktikaren eta fedearen errealitatea askoz ere konplexuagoa da; ez dago beti muga garbirik teologia baten eta bestearen artean, eta ez da hain erraza zenbait erlijio beren ikusmolde teologikoaren arabera sailkatzea. Seguru asko, erlijio jakin bateko praktikatzaileak berak ere ez lirateke ados jarriko beren definizioan.

Horri dagokionez, nabarmendu dezakegu kristautasuna, doktrinaz, garbi monoteista dela, eta kontrakoa esatea heresia dela. Baina kanpotik aztertuta, ikuspegi teologikotik nahiz soziologikotik, argudia dezakegu Hirutasunak —Jainkoa bat eta hiru dela aldi berean dioen doktrinak— kristautasuna politeista bihurtzen duela. Eta Hirutasunak ez bada, santu ugariei zaien debozioak, praktikatzaile askorentzat jainko anitzek garbi politeista diren beste erlijio batzuetan duten funtzioa betetzen baitute.

Bere aldetik, budismoa jainkorik gabeko erlijio gisa aipatu ohi da, baina praktika sozialak eta indibidualak iradokitzen dute haren jarraitzaile askok, jainkoetan ez bada, oso antzeko zerbaitetan sinesten dutela.

Hinduismoa hain da zabala, konplexua eta askotarikoa, non ateismotik eta panteismotik hasi eta politeismoraino eta monoteismoraino doazen ikusmoldeak biltzen baititu.

Garrantzitsua da bereiztea, beraz, elizek sinesten dutenaz diotena, haien praktikatzaile mota desberdinek sinesten dutena, eta adituek —teologoek, antropologoek eta soziologoek— bi horien gainean baieztatzen dutena.

Izan ala ez izan. Nolanahi ere, ikusmolde teologikoen amaigabeko aniztasunaren xehetasunez eta liskarrez haraindi, izaki absolutu baten existentziak edo existentziarik ezak garrantzi handia du, ez bakarrik teistentzat eta erlijioetako praktikatzaileentzat, baita filosofoentzat eta edozein gizakirentzat ere.

Unitate oso bat daramazu inork egiaztatu ezin dituen gauzez serio eztabaidatzen: denbora, askatasuna, gogamena, izaki beharrezko bat. Neurririk ez dagoen tokian iritzia besterik kabitzen ez dela jotzen bazenuen, horiexei buruz argudiatzen ikusi berri duzu, zuk inoiz izandako edozein eztabaidatan baino zehatzago. Eta okerrena falta da: zer egiten duzu ondo frogatutako ondorio batekin, inoiz egiaztatu ezin izango baduzu? Ez askatu, deserosotasun horixe bera berragertzen baita galdera nola jokatu behar dugun denean.

Itzuli orain Ugandako herrixkara eta Spidermanengana, unitatea haiekin ireki baitzen. Gauza bera erantzungo zenuke? Eta erantzuna oraindik nabaria iruditzen bazaizu, egiaztatu ea gauza zaren esateko «erreal» hitzaren zein zentzutan den nabaria.

Beste hainbat auzirekin bezala, haiei buruz hausnartuko genuen ala ez, baina oso litekeena da ideia inplizituren batekin funtzionatzea absolutuaz, zer gauza existitzen diren eta izateak zer dakarren. Behin hainbat ikuspegi metafisiko landuta, badituzu tresnak zeure pentsamendua gidatzeko eta zeure ondorioetara iristeko. Hasi haiek erabiltzen unitatea ixten duen irakurgaian: Epikurok hor eusten dio jainkoak existitzen direla eta ez direla zutaz arduratzen, eta horrexegatik utz diezaiokezula haiei beldur izateari.

  1. Hemen honi jarraitzen diot: Baker, M. J. (UsefulCharts). (2022). Types of Atheists: Psychology of Atheism Part 1 [bideoa]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=UWhz3SXPWkg↩︎

  2. Panteismoa animismoarekin nahas daiteke, baina honetan bereizten da hartatik: gauza guztietan izaera jainkotiar bakar bat dagoela. Animisten ustez, gauza bakoitzak bere espiritu propio bereizia du. Hori esanda, errealitatearen aniztasunak askoz zailago egiten du gauzak bereiztea, eta badira aldi berean panteista eta animista diren erlijioak ere.↩︎

  3. Ez deitu haiei ez-teista: termino hori budismoaren zenbait adarrentzat eta taoismoarentzat gordetzen dugu hemen; horiek ez dute jainkozkoa ukatzen, baina ez dute jainko absolutu gisa irudikatzen ere (§83).↩︎

  4. Autore batzuek bi ardatzak gurutzatzen dituzte, eta ateo agnostikoez hitz egiten dute —ez dute sinesten, eta, gainera, ezin dela jakin diote— edo teista agnostikoez —sinetsi egiten dute, baina fedez, ez froga daitekeela uste dutelako—. Bereizketa fina eta baliagarria da; hemen, halere, lau jarrerak erantzun paralelo gisa mantenduko ditugu.↩︎

  5. Oppy, G., Rasmussen, J. eta Schmid, J. (2025). Ontological Arguments. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2025/entries/ontological-arguments/↩︎

  6. Reichenbach, B. (2026). Cosmological Argument. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2026/entries/cosmological-argument/. Horregatik beragatik, Big Banga ez da «lehen bidea, baieztatua»: denborazko hasiera batez hitz egiten duen argudioa beste bat da, kalam, tradizio islamikokoa.↩︎

  7. Laktantzio, De ira Dei 13, 20-22. Epikurori egozpena Laktantziok berak egiten dio, eta harrezkero errepikatuz etorri da; zatia epikurotarra izateari lehen eragozpen serioa R. Gleirena da (1988), eta eztabaidak zabalik dirau. Horregatik esaten da hemen «Laktantziok transmititua», eta ez «Epikurok zioen bezala».↩︎

  8. Tooley, M. (2025). The Problem of Evil. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2025 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2025/entries/evil/↩︎