Sarrera
Eskuartean duzuna 1. Batxilergorako Filosofiako eskuliburu bat da. Eta ezer baino lehen, komeni da arraroa dirudien zerbait esatea: baduzu jada filosofia bat.
Baduzu, eskatu ez baduzu ere. Oraintxe bertan galdetzen badizut zer den pertsona bat, zerk bereizten duen egiazkoa hala iruditu besterik egiten ez zaigunetik, zein ekintza dauden gaizki, nola banatu beharko litzatekeen boterea edo zergatik balio duen abesti batek beste batek baino gehiago, ez zara zuri geratzen: erantzun egiten duzu. Eta azkar erantzuten duzu, seguru, eta ezer ikasi gabe. Erantzun horiek ez zenituen zuk aukeratu: etxetik iritsi zitzaizkizun, koadrilatik, klasean esaten denetik eta mugikorrak aurrean jartzen dizunetik, eta hainbeste denbora daramate zurekin, non jada ez baitirudite erantzunak, gauzak diren bezalakoak baizik. Trikimailu ona da. Oinordetzan hartutako ideia batek bere burua bakarrik defendatzen du, inork nondik datorren galdetzen ez dion bitartean.
Liburu hau ez dator erantzun horiek nire beste batzuen truke aldatzera. Mahai gainean jartzera dator, eta zurekin batera haiei begiratzera, eta hori dezente deserosoagoa den eragiketa bat da. Baliteke ikasturtetik sartzean pentsatzen zenuen gauza berbera pentsatuz ateratzea; emaitza ona irudituko litzaidake, baldin eta orain badakizu zergatik pentsatzen duzun eta zer objekta dakiokeen. Zeren filosofiak benetan egiten duen gauza bakarra akatsa garestitzea baita: ez zaitu haren aurka txertatzen, ez dizu asmatzea bermatzen eta ez dizu erabaki zail bakar bat ere aurrezten. Egiten duena aitzakiarik gabe uztea da. Ikasturte honen ondoren nahi duzunari eusten jarraitu ahal izango duzu, baina jada ez doan: arrazoiekin eutsi beharko diozu, eta bueltan datozkizunak jasan.
Liburuko unitateei izena ematen dieten galderak zeharkatuz egingo dugu: zer den filosofia deitzen diogun hau, zer garen, zer ezagutu dezakegun eta noraino, zer dagoen benetan ikusten dugunaren atzean, nola jokatu behar dugun, nola komeni zaigun antolatzea eta zergatik gelditzen garen gauza batzuen aurrean. Bat ere ez da ixten bere unitatearen amaieran. Hori ez da liburuaren akats bat: materia bera da.
Hasi aurretik, komeni da jakitea nola dagoen egina eta nola atera diezaiokezun etekina.
Nola dago antolatuta liburua
Liburua unitatetan banatzen da, eta bakoitza galdera horietako bat da. Lehenak filosofia bera du aztergai —zer den, zertan bereizten den zientziatik, erlijiotik, zuzenbidetik edo artetik, eta zer tresnarekin egiten duen lan—, eta gainerako guztiaren erabilera-eskuliburu gisa funtzionatzen du. Gero datoz Antropologia, gizakia esperientzia filosofikoaren subjektu gisa; Epistemologia, ezagutza eta egia; Metafisika, errealitatea eta erreala dena; Etika, giza ekintza; Filosofia politikoa, giza ekintza gizartean; eta Estetika, sorkuntza artistikoaren inguruko gogoeta filosofikoa.
Unitate bakoitza orrialde batekin irekitzen da, eta orrialde horrek izenburua darama, barruan duenaren zerrenda eta «Pentsatzeko tresna» izeneko atal labur bat. Han ez da oraindik ezer azaltzen: kasu bat planteatzen zaizu —balaztarik gabeko tranbia bat, jertse bat, bi koadro— eta irakurtzen jarraitu aurretik erantzuteko eskatzen zaizu. Egizu. Hor jarrita daude ia beti gauza bera gertatzen delako: erantzun egiten duzu, kasuari pieza bat aldatzen zaizu, eta deskubritzen duzu zure bigarren erantzunak ez duela lehenengoarekin bat egiten. Koska hori da unitatearen arazoa, eta hortik aurrera ez du inork zu konbentzitu beharrik izango existitzen dela.
Unitate bakoitzaren barruan, materia gaietan banatzen da, jarraian zenbakituta eta izenburuan zenbakia enuntziatuaren aurretik dutela. Gai bakoitza elkarren aurkako bi aipurekin hasten da —lehenengoan bakarren batzuk gehiago, liburuaren lehen orrialdea izanik koru bat zilegi baitu—, eta gero ataletan zatitzen da, § ikurraz eta ondoren bi zifraz zenbakituta; zenbakiok jarraian doaz lehen orrialdetik azkenera. Atala da liburuaren lan-unitatea: bakoitzak auzi bat garatzen du, eta, oro har, curriculumak eskatzen dituen jakintzetako bati dagokio. Gai bakoitzaren izenburuaren azpian «Gai honetan» izeneko lauki bat aurkituko duzu, gaiaren atalen zerrendarekin: zure mapa da, begiratu batean jakiteko zer datorkizun eta non zauden.
Unitate bakoitza Irakurgai batekin amaitzen da; beherago badu bere atal propioa, huraxe baita lan gehien egingo duzun pieza. Eta liburu osoa Epilogo batekin ixten da: ez da azterketa-materia, baina komeni da hala ere irakurtzea.
Igorpenak: «§» sistema
Liburu hau ez doa orden kronologikoan, arazoka baizik, eta horrek ondorio deseroso bat du: arazoak ez dira geldi egoten beren unitatearen barruan. Askatasuna agertzen da zer garen hitz egitean, beste behin nola jokatu behar dugun hitz egitean eta beste behin nola antolatu komeni zaigun hitz egitean, eta hiruretan ez da zehazki askatasun bera. Unitate bakoitza konpartimentu estanko gisa irakurriko balitz, zazpi irakasgai txiki eramango zenituzke, bakarraren ordez.
Horregatik, liburua barrutik josita dago igorpenez: (§57) tankerako deiak, testuaren erdian parentesi artean agertzen direnak, eta esaten dizutenak non landu zen —edo landuko den— gauza bera xehetasun handiagoz. Atal-zenbakia eta orrialde-zenbakia daramatzate, eta PDFan klik egin daiteke haietan. Ez dago zertan irakurketa eten guztiei jarraitzeko; baina, kontzeptu bat ezaguna egiten zaizunean eta nondik gogoratzen ez duzunean, igorpenak zehatz esaten dizu nora itzuli. Jarrai iezaiezu noizean behin: gai batean esaten dena beste batean esandakoari bidera ateratzen zaiola egiaztatzeko modurik onena dira. Izan ere, ondo pentsatzea, askotan, konektatzea da.
Ikas-aparatua
Testu nagusiaren ondoan, liburuak hainbat tresna jartzen dizkizu eskura. Komeni da jakitea bakoitzak zertarako balio duen.
Gai bakoitza irekitzen duten bi aipuak. Ez dira apaingarri, ezta botilaratutako jakinduria ere: elkarri kontra egin diezaioten daude aukeratuta. Lehen orrialdean bertan, Senekak dio filosofia ez dagoela hitzetan, egitateetan baizik, arima eratzen duela eta ekintzak zuzentzen dituela; eta Hegelek, justu azpian, filosofia beranduegi iristen dela beti munduak nolakoa izan behar duen irakasteko, eta ezagutu besterik ez duela egiten. Biek dituzte argudioak. Gaian sartu aurretik, erabaki zeinekin zauden eta zergatik; amaitutakoan, begiratu berriro eta egiaztatu berdin jarraitzen duzun.
Letra lodiko errotuluak. Ikusiko duzu paragrafo asko letra lodiko esaldi labur batekin hasten direla. Letra lodiak, liburu honetan, errotulatu egiten du: ondoren datorrena zeri buruzkoa den esaten du, osorik irakurri gabe orientatu ahal izan zaitezen eta errepasatzean gauzak aurki ditzazun. Esaldi baten barruko hitz bat azpimarratu nahi dudanean, letra etzana erabiltzen dut.
Oin-oharrak. Oin-ohar bat argibide bat da, haria eten gabe testuaren gorputzean kabituko ez litzatekeena, eta horregatik orriaren amaieran «aparkatzen» da. Goragoko zenbaki batekin funtzionatzen du: esaldi batean goi-indizeko zenbaki bat ikusten duzunean —honelakoa1—, zenbaki bera orriaren oinean berragertzen da, dagokion argibidearekin. Gai bakoitzaren barruan zenbakituta doaz, eta zehaztapenak, definizioak, erreferentziak eta barruan geratuz gero paragrafoa hondatuko lukeen ñabarduraren bat jasotzen dituzte. Ez dira ezinbestekoak testuari jarraitzeko: presaka bazabiltza, salta itzazu; jakin-mina baduzu, ia beti saritzen dute irakurtzen dituena.
Taulak. Gutxi dira, eta denek gauza bera egiten dute: hainbat jarrera bata bestearen ondoan jarri, ardatz beretatik konparatuta, aldeak kolpe batean ikus daitezen. Taulen aurkibide batean bilduta daude, aurkibide orokorraren justu ondoren, errepasatzean zuzenean batera jo nahi izanez gero.
Irudiak. Ez dira apaingarri: bakoitzak oin bat darama, zer den eta zergatik dagoen hor azaltzen duena.
§ gabeko izenburuak. Izenburu batzuek ez daramate atal-zenbakirik. Zubiak, aurkezpenak edo laguntza-koadroak dira: auzi batean sartzen edo hura ordenatzen laguntzen dizun materiala, baina azterketa-materia ez dena.
Unitateko irakurgaiak
Unitate bakoitza Irakurgai batekin ixten da: filosofoen testu bat edo bi, tarte luze batean eta behar-beharrezkoa baino gehiago moztu gabe, haiek lantzeko behar duzun guztiarekin. Egileak hauek dira: Platon eta Aristoteles, filosofia berari buruzko unitatearen amaieran; Pico della Mirandola eta Darwin, Antropologiakoan; Descartes eta Bacon, Epistemologiakoan; Epikuro, Metafisikakoan; Aristoteles, Etikakoan; Mill eta Campoamor, Filosofia politikokoan; eta Aristoteles eta Wilde, Estetikakoan.
Arrazoi xume batengatik daude hor: ez da gauza bera nik zuri kontatzea filosofo batek zer esan zuen, edo hari berari esaten entzutea. Eskuliburu batek, zintzoena izanda ere, ordenatu eta laburbildu egiten du, eta erabakita dauka jada zer den garrantzitsua; jatorrizko testuak ez dizu lan hori aurrezten, eta horregatik irakasten dizu. Gainera, ia beti sorpresa bat hartuko duzu: entzutez aipatzen diren filosofoek esan ohi dutena arraroagoa, ñabartuagoa edo haietaz dabilenetik zuzenean bestelakoa izaten da.
Irakurgai guztiak berdin muntatuta daude, bigarrenerako mugitzen jakin dezazun. Fitxak kokatu egiten zaitu: nork idatzi zuen hura, noiz, zer egoeratan eta noren aurka. Itzulpenak esaten dizu nondik datorren irakurtzen ari zaren euskarazko testua: Irakurgaietako itzulpen guztiak Clauderenak dira, liburu honetarako eginak, jatorrizkotik zuzenean —grezieratik, latinetik, ingelesetik, frantsesetik eta gaztelaniatik (Campoamor)—, eta liburuko gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen dira; han esanda geratzen da zein ediziotan oinarritzen diren eta zer utzi den kanpoan. Euskaraz argitaratutako edizio babestuak —Klasikoak bildumakoak— aipu labur gisa bakarrik sartzen dira liburuan, aipu-eskubidearen babesean. Gero testua dator, pare bat lerrotan aurkeztuta. Atzetik, Irakurketarako laguntzak bost-sei esapide glosatzen ditu, ezer eztabaidatu aurretik argi izatea komeni direnak, ia beti beren hizkuntzan gureak galdu duen zerbait esan nahi zuten hitzak. Ondoren, ohar batzuk datoz: testuak zer egiten duen, zer ez duen esaten hala badirudi ere, eta nondik eraso dakiokeen. Eta Lanarekin amaitzen da: sei galdera, hiru bikotetan, jartzen duena ulertzetik argudioa nola eraikita dagoen aztertzera doazenak, eta handik beste toki batera eramatera eta zeu bustitzera. Azken biek ez dute erantzunik liburuan. Zureak dira.
Egiletza eta lizentzia
Liburu hau nire obra da, eta komeni da jakitea zein zentzutan den, zehazki. Nik sortu eta egituratu nuen, nik erabaki nuen zer sartzen den eta zer geratzen den kanpoan, curriculum ofizialera doitu nuen, terminologia finkatu nuen eta osorik berrikusi nuen, atalez atal; haren aipuak, erreferentziak eta datuak banan-banan erkatu ziren iturriekin. Zirriborroak, aldiz, ez nituen eskuz idatzi: hizkuntza-eredu batek ekoitzi zituen, Claudek (Anthropic), nire jarraibideetatik abiatuta eta nire ediziopean. Egia delako diot, eta funtsezkoena aldatzen ez duelako: irizpidea, hautaketa eta hemen baieztatzen den ororen erantzukizuna nireak dira. Zerbait gaizki badago, akatsa nirea da.
Creative Commons BY-SA 4.0 lizentzia libre baten pean argitaratzen dut: libre zara hura erabiltzeko, kopiatzeko, partekatzeko eta moldatzeko —baita harekin material berriak eraikitzeko ere—, bi baldintzarekin: nire egiletza aitortzea, eta egiten duzuna jaso duzun askatasun berarekin partekatzea. Askatasun hori legeak eskubide moral gisa aitortzen duenarekin batera bizi da, uko egin ezinezkoa den horrekin: egile gisa aitortua izatea eta obraren osotasuna errespetatua izatea.
Unitate bakoitza ixten duten filosofoen testuak, eta gai bakoitza irekitzen duten aipuak, ez dira nireak, eta ezin dira izan: beren egileenak eta itzultzaileenak dira. Banan-banan identifikatuta doaz —egilea, obra, itzultzailea, edizioa— Irakurgai bakoitza irekitzen duen fitxan, eta aipu-eskubidearen babesean erreproduzitzen dira, aztertzeko eta iruzkintzeko, horixe baita, hain zuzen, galderen aparatuak haiekin egiten duena. Liburu honen lizentzia libreak nik idatzitakoa estaltzen du; ez da zati horietara iristen, eta liburukia berrerabiltzen duenak diren huraxe bezala tratatu behar ditu: aipatutako besteren obra gisa. Itzulpena ez datorrenean edizio argitaratu batetik, liburu honetarako egin delako, testuaren fitxan esaten dut, eta Clauderi egotzita doa, nire berrikuspenaren pean. Gauza bera balio du irudietarako, amaieran banan-banan kreditatuta beren egilearekin eta lizentziarekin: liburu honen lizentzia librea ez da haietako bakar batera ere iristen. Eta bat ez da inola ere berrerabilgarria —Quinoren Mafaldaren bineta—, aipu-eskubidearen babesean erreproduzitzen delako, aztertzeko, eta babes hori ez doalako liburuarekin batera bidaian.
Azaleko erretratua ere ez da nirea, eta dagokion bezala kreditatuta doa: Sokratesen bustoa, Stingen (Eric Gaba) argazkian, Wikimedia Commonsen argitaratua, Creative Commons BY-SA 2.5 lizentziapean.
Liburu bizia da, gainera: ikasturtez ikasturte zuzentzen eta hobetzen dut, eta gaztelaniaz eta euskaraz existitzen da. Ez dut orrialde bakar bat ere hutsezintzat jotzen. Inprenta-hutsen bat, hobeto azal daitekeen zerbait edo faltan botatzen duzun zerbait aurkitzen baduzu, idatzidazu arete.eukeni@gmail.com helbidera, non dagoen esanez: abisu bakoitzak hurrengo edizioa hobetzen du.
Eta, hori esanda, has gaitezen. Lehen unitatea ez da abiatzen filosofiaren definizio batekin: errailetan behera balaztarik gabe datorren tranbia batekin abiatzen da, eta zuk bakarrik erantzun dezakezun galdera batekin.
Hauxe da, hain zuzen, oin-ohar bat. Testuko zenbakitxoa hemen behean errepikatzen da, dagokion argibidearen ondoan; irakurtzen bukatzen duzunean, testua utzitako tokian hartuko duzu berriro.↩︎