Irakurgaia · Aristoteles eta Wilde

Fitxa. Aristotelesen (384-322 o.a.a.) Poetikatik eskolako apunteak iritsi zaizkigu, eta ez liburu amaitu bat, eta ezta osorik ere: bigarren liburua, komediaz ziharduena, galdu egin zen. Irakurriko duzun pasartea ez dago espero zenukeen tokian. Aristotelesek ez dio han bere buruari galdetzen zer den artea, ezta zer den ederra ere: nondik atera zen poesia galdetzen dio, nola iritsi zen izatera; eta horri erantzuteko, esan behar du zer-nolako animalia den hura egin zuena. Oscar Wildek (1854-1900) Dorian Grayren erretratua argitaratu zuen Lippincott’s aldizkari iparramerikarraren 1890eko uztaileko zenbakian, eta prentsa britainiarrak pozoitsutzat eta immoraltzat jo zuen. Wildek asteetan erantzun zuen egunkarietan, eta, 1891n eleberria liburu gisa atera zuenean —luzeago eta parte batean berridatzita—, hitzaurre hau jarri zion aurrean, aste batzuk lehenago solte argitaratua Fortnightly Reviewn1. Ez da arte-teoria bat: defentsa bat da, liburu immoral bat idatzi izana leporatu berri zioten batek idatzia.

Itzulpena. Biak Clauderen itzulpenak dira, zuzenekoak, grezieratik eta ingelesetik, jabari publikoko testuen gainean eskuliburu honetarako eginak, eta liburuaren gainerakoaren lizentzia berarekin argitaratzen dira, salbuespen batekin: aurreko gaia irekitzen duten bi esaldiak —liburu moralei buruzkoa eta artearen moralitateari buruzkoa— Bittor Hidalgoren itzulpen argitaratutik doaz hemen ere (Dorian Grayren erretratua, Elkar, 1986), aipu-eskubidearen babesean, han eta hemen letra bera irakur dezazun. Kortxeteek […] kendutakoa markatzen dute, eta Wilderengan hori ez da ezer: haren hitzaurrea osorik doa, laburra delako, eta moztea berari komeni zaizkion aforismoak hautatzea litzatekeelako. Aristotelesengan kapituluaren amaiera kendu da, beste zerbait kontatzen baitu jada. Eta pasarte greko osorako balio duen ohartarazpen bat: tradizioak «imitatu» idazten duen tokian, hemen irudikatu itzultzen da, gaiak eman dizun arrazoiagatik (§151).

Irudikatzen duen animalia. Aristotelesek poesiaren jatorria bilatzen du, eta gure naturaren bi egitatetan aurkitzen du. Bigarrenak zerbait deserosoa azaltzera behartzen du: zergatik gozatzen dugun errealitatean ikusi nahiko ez genukeenari begira.

Badirudi poesia, oro har, bi kausak sortu zutela, eta biak naturalak. Izan ere, irudikatzea berezkoa zaie gizakiei txikitatik —eta horretan bereizten dira gainerako animalietatik: gizakia dela irudikatzera emanena, eta lehen ikasketak irudikatuz egiten dituela—, eta denei zaie berezkoa, halaber, irudikapenez gozatzea.

Horren froga da obrekin gertatzen dena: berez begiratzea mingarri zaiguna gustura begiratzen dugu ahalik eta zehatzen landutako irudietan ikusten dugunean; adibidez, animaliarik nazkagarrienen formak, eta gorpuak. Kausa da ikastea biziki atsegina dela, ez filosofoentzat bakarrik, baita gainerakoentzat ere berdin, nahiz eta hauek hartan neurri txikian parte hartu. Horregatik gozatzen baitute irudiak ikusiz: haiei begira, ikasi egiten dutelako eta gauza bakoitza zer den ondorioztatzen dutelako —hemengo hau hangoa dela—. Zeren, baldin norbaitek aurrez ikusia ez badu, obrak ez baitu plazera sortuko irudikapen den aldetik, egikeragatik baizik, edo koloreagatik, edo horrelako beste kausaren batengatik.

Berezkoak ditugunez, beraz, irudikatzea, eta baita harmonia eta erritmoa ere —metroak erritmoen zatiak direla, agerikoa da—, hasieratik, horietarako dohainik handienak zituztenek, poliki-poliki aurrera eginez, poesia sortu zuten beren inprobisazioetatik. […]

—Aristoteles, Poetika 4, 1448b · Clauderen itzulpena, grezieratik

Bere burua defendatzeko idatzi zuen hitzaurrea. Wildek ez du argudiatzen: sententziak ematen ditu. Irakur ezazu poliki, esaldi bakoitza bereiz onartzen edo baztertzen baita, eta azkena ez baita ulertzen azkenaurrekoa gabe.

Artista gauza ederren sortzailea da. Artea agertzea eta artista ezkutatzea da artearen helburua. Kritikaria da gauza ederrez duen inpresioa beste era batera edo material berri batera itzultzen dakiena.

Kritikaren forma gorena, beherena bezalaxe, autobiografia-modu bat da. Gauza ederretan esanahi itsusiak aurkitzen dituztenak ustelduta daude, xarmagarriak izan gabe. Hori akats bat da.

Gauza ederretan esanahi ederrak aurkitzen dituztenak dira landuak. Horientzat bada esperantza. Hautatuak dira; horientzat, gauza ederrek edertasuna besterik ez dute esan nahi.

Ez dago liburu-morala-edo-inmorala-ren antzeko gauzarik. Liburuak ondo idatziak edo gaizki idatziak egoten dira. Hori da dena.

  1. mendeak errealismoari dion higuina Kalibanen amorrua da, bere aurpegia ispiluan ikustean. XIX. mendeak erromantizismoari dion higuina Kalibanen amorrua da, bere aurpegia ispiluan ez ikustean.

Gizonaren bizimodu morala artistaren lan-gaiaren parte bat da; artearen moralitatea berriz, bitarteko ez-perfekto baten erabilkera perfektoan datza. Artista batek ere ez du ezer frogatu nahi. Egiazkoak diren gauzak ere froga daitezke. Artista batek ere ez du sinpatia etikorik. Sinpatia etiko bat, artista batengan, estiloaren afektazio barkaezin bat da. Artista bat ere ez da inoiz morbosoa. Artistak dena adieraz dezake.

Pentsamendua eta hizkuntza, artistarentzat, arte baten tresnak dira. Bizioa eta bertutea, artistarentzat, arte baten materialak dira. Formaren ikuspuntutik, arte guztien eredua musikariaren artea da; sentimenduaren ikuspuntutik, eredua aktorearen ofizioa da.

Arte oro azala eta sinboloa da, aldi berean. Azalaren azpira jotzen dutenek beren kontura eta arriskura egiten dute. Sinboloa irakurtzen dutenek beren kontura eta arriskura egiten dute. Ikuslea da, eta ez bizitza, arteak benetan islatzen duena.

Artelan bati buruzko iritzien aniztasunak erakusten du obra berria, konplexua eta bizia dela. Kritikariak ados jartzen ez direnean, artista ados dago bere buruarekin. Barka dakioke gizon bati gauza baliagarri bat egitea, miresten ez duen bitartean; gauza alferrikako bat egiteko aitzakia bakarra hura biziki mirestea da.

Arte oro erabat alferrikakoa da.

—Oscar Wilde, Dorian Grayren erretratuaren hitzaurrea (1891) · Clauderen itzulpena, ingelesetik; bi esaldi, Bittor Hidalgoren itzulpenetik (Elkar, 1986)

Irakurketarako laguntza. Bi testuetako sei gauza, haiez eztabaidatzen hasi aurretik argi izatea komeni denak.

Bi erantzun galdera berari. Bi testuek zertarako balio du arteak galderari erantzuten diote, eta kontrakoa erantzuten dute. Aristotelesek: ikasteko balio du, eta hortik ateratzen da ematen duen plazera, margotutako gorpu bati begiratzearen plazer arraroa barne. Wildek: ez du ezertarako balio, eta horretan datza haren duintasuna; zerbait froga dezan eskatu orduko, beste gauza bat bihurtu duzu. Errepara iezaiozu kontrakotasuna dirudiena baino finagoa dela: Wildek ez du ukatzen arteak plazera ematen duenik —jakintzat ematen du—, plazer hori ezer ikasi izanetik datorrenik ukatzen du. Eta errepara iezaiozu, halaber, non egiten duten bat, harritu egin ohi baitu: biek diote edozer irudika daitekeela, nazkagarriena izanda ere.

Wilde itzultzen da, eta ez kasualitatez. Hitzaurre honetako bi esaldik aurreko gaia irekitzen dute, Horazioren aurrez aurre, hark poetari baliagarria eta gozoa batera eskatzen baitzizkion. Han solte irakurri zenituen, lema gisa; hemen beren tokian dituzu, gainerako guztiaz inguratuta. Egiaztatu gauza bera dioten barruan eta kanpoan: aforismo solte bat baieztapen bat da, eta aforismo bera hogeiko zerrenda baten barruan jarrera bat da, jarrera batek dakarren guztiarekin.

Errata dirudien esaldia. «Artista batek ere ez du ezer frogatu nahi. Egiazkoak diren gauzak ere froga daitezke». Irakurtzean, ia denek suposatzen dute «ezin» bat falta dela, eta Wildek idatzi nahi zuela egiazkoa dena ere ezin dela frogatu. Ez da ezer falta: esaldiak dioena dio, eta mespretxu bat da. Frogatzea hain eragiketa merkea da, non egiazkoari ere egokitzen baitzaio, eta horregatik ezin da artista baten kontua izan. Ados egotea ala ez, beste kontu bat da; lehenengoa, dagoena irakurtzea da.

Lana. Bi irakurgaiek bloke bakarra partekatzen dute, hemen ariketa konparazioa bera delako. Lehen bi galderak ulermenezkoak dira; hurrengo biek argudio bakoitza nola eraikita dagoen aztertzea eskatzen dizute; azken biek, beste toki batera eramatea eta busti zaitezen.

  1. Aristotelesek poesiaren jatorriaren bi kausa natural ematen ditu. Enuntziatu testuarekin, eta azaldu zergatik behar duen bigarrena: zer geldituko litzatekeen azaldu gabe lehenengoa bakarrik balu.
  2. Wildek idazten du ez dagoela liburu moralik ez immoralik. Haren hitzaurrearen arabera, zer da orduan artearen moraltasuna? Erantzun hori dioen testuko esaldiarekin, eta ez zeuri iruditzen zaizunarekin.
  3. Aristotelesen argudioa pentsamendu-esperimentu batean datza: jatorrizkoa inoiz ikusi ez duzun zerbaiten irudian. Zer gelditzen da zehazki frogatuta kasu horrekin? Azaldu zergatik ezingo liokeen eutsi, hura gabe, plazera ikastetik datorrela dioenari.
  4. Hartu Wilderen edozein hiru aforismo, eta egiaztatu batzuk besteetan oinarritzen diren ala bakoitzak bere kabuz eusten dion. Zer irabazten du eta zer galtzen du horrela idatzitako testu batek, Aristotelesenarekin konparatuta?
  5. Artearen eginkizun politikoa aztertzean, zabalik gelditu zen etika eta estetika bereiz mantendu daitezkeen (§149). Aplikatu bi jarrerak ezagutzen duzun benetako kasu bati: kalte egitea leporatu zaion film, abesti edo telesail bati. Zer esango luke bakoitzak, eta nork ebazten du hobeto kasua?
  6. «Arte oro erabat alferrikakoa da». Boutade bat da, ala tesi bat? Hartu alde bat eta defendatu, jakinik onartzeak esatera behartzen zaituela zergatik ordaindu beharko litzatekeen orduan artea diru publikoz, eta ukatzeak esatera behartzen zaituela zertarako balio duen zehazki. Eskaini gutxienez esaldi bat zeure jarreraren kontrako objekziorik onenari, eta ez baztertu arin-arin: erantzun, edo aitortu ezin diozula erantzun.

  1. Wilde, O. (1891). A Preface to «Dorian Gray». Fortnightly Review, 49(291), 480-481. Zenbakia martxoaren 1ekoa da; liburua hurrengo hilean atera zen Londresen.↩︎