21. gaia · Denbora, aldaketa eta askatasuna

Gure bizitza lerro bat da, naturak lurraren gainazalean marraztea agintzen diguna, handik une bakar batez ere aldentzerik izan gabe. Geure baimenik gabe jaiotzen gara, gure eraketa ez dago gure mende, gure ideiak nahi gabe etortzen zaizkigu.

—d’Holbach baroia, Système de la nature (Naturaren sistema), I, 11 · Clauderen itzulpena, frantsesetik

Burura ditugun bi etorkizun alternatibotatik, biak izan daitezke orain benetan posible; eta bata ezinezko bihurtzen da bestea, erreal bihurtuz, hura baztertzen duen une-unean baino ez. Indeterminismoak, horrela, ukatu egiten du mundua egitatezko unitate zurrun bakar bat denik.

—William James, The Dilemma of Determinism (Determinismoaren dilema) · Clauderen itzulpena, ingelesetik

§78 · Denbora eta aldaketa

Filosofia, jaio zen unetik beretik, errealitatearen izaeraz arduratu zen. Hura azaltzeko proposamen asko eta askotarikoak sortu baziren ere, orain arte proposamen horien errealitatearen dimentsio materialean edota espiritualean jarri dugu arreta; badago, ordea, beste funtsezko dimentsio bat: denbora. Lehen filosofo haiek antzeman zioten dagoeneko oinarrizko arazoari: zentzumenen bidez errealitatea etengabe aldatzen dela hautematen dugu, baina arrazoiak entitate aldaezinak badirela erakusten digu. Ikusi dugunez, Platonek proposatu zuen errealitateak bi dimentsio bereizi zituela: bata aldaezina —Formak direlakoek osatua— eta bestea etengabe aldakorra —errealitate materialak osatua—.

Nolanahi ere, aldaketa denborari esker baino ez da posible. Edo, beharbada, gauzen aldaketak denboraren joana hautematearekin batera baino ez ditugu hautematen. Etxean banago eta institutura joan nahi badut —leku-aldaketa bat—, ezingo naiz mugitu denborarik igarotzen ez bada. Edo, beharbada, mugitzen naizelako baino ez dut hautematen denboraren joana. Era berean, horma zuri baten aurrean erabat geldi eseriko bagina, edo gela guztiz ilun eta akustikoki isolatu batean itxiko bagintuzte, ez genuke inolako aldaketarik hautemango; beraz, baldintza horietan nahikoa denbora igarota, denboraren nozioa galduko genuke.

Denbora definitzea. Bereziki zaila da. Objektu fisikoei dagokienez, gutxienez, hatzaz seinalatzeko aukera geratzen zaigu. Baina nola seinalatu denbora1? Nola hauteman, objektuen formak edo koloreak bezalako beste hautemate batzuetatik bereizita?

Agustin Hiponakoak (354-430 o.a.) utzi zuen zailtasun honen formulaziorik onena, eta oraindik ere gurea izaten jarraitzen du:

Zer da, bada, denbora? Inork galdetzen ez badit, badakit; galdetzen didanari azaldu nahi badiot, ez dakit2.

—Agustin Hiponakoa, Aitorkizunak XI, 14 · Clauderen itzulpena, latinetik

Denborak baditu zenbait berezitasun, haietan pentsatzen apur bat gelditzea merezi dutenak.

§79 · McTaggarten A seriea eta B seriea

John McTaggart (1866-1925). Metafisikari idealista ingelesa izan zen. 1908ko The Unreality of Time (Denboraren irrealtasuna) idazlanean, gertaerak denboran ordenatzeko bi modu bereizi zituen —A seriea eta B seriea—, eta tituluak berak iragartzen duen tesiari eusteko egin zuen: denbora ez dela erreala.

  • A seriea delakoak gertaerak etorkizun, orain edo iragan gisa ordenatzen ditu. Haren barruan, gertaerak etengabeko eraldaketan daude: gertatu aurretik etorkizun ziren, gertatzean orain dira eta gero iragan izango dira. Orainetik deskribatzen dugu, hor baikaude.
  • B seriea delakoak, aldiz, gertaerak «baino lehenago» edo «baino geroago» gisa ordenatzen ditu, hau da, beste gertaera baten aurreko edo ondorengo gisa. A seriea delakoan gertaerak etengabe aldatzen dira posizioz; B seriea delakoan, ez.

Serie bakoitzaz era desberdinean hitz egiten eta pentsatzen dugu. Egotzi bi baieztapen hauek A seriea delakoari edo B seriea delakoari:

  1. «Euria ari du»
  2. «2021eko abenduaren 23an euria egin zuen»

Zeren mende dago lehen baieztapena egiazkoa izatea? Eta bigarrena?

Denboraren irrealtasunaren argudioa

Hiru urrats dira.

Bat: aldaketarik gabe ez dago denborarik. Ezer inoiz aldatuko ez balitz, ezerk ez luke bereiziko une bat hurrengotik.

Bi: aldaketa A serietik baino ezin da etorri. B seriean ez da inoiz ezer gertatzen: X Z baino lehenagokoa bada, beti izan zen eta beti izango da. Gertaera bat era bakar batean aldatzen da: lehenbizi etorkizun, gero orain eta azkenik iragan izanez.

Hiru: A serieak bere burua kontraesaten du. Iragan izatea, orain izatea eta etorkizun izatea propietate bateraezinak dira —ezerk ezin ditu hirurak batera izan— eta, hala ere, gertaera orok ditu hirurak. Beraz, A seriea ez da erreala; eta hura gabe ez dago aldaketarik, eta aldaketarik gabe ez dago denborarik.

Beharbada bururatu zaizu objekzio nabaria: ez ditu batera, bata bestearen ondoren baizik. McTaggartek aurreikusia zuen, eta erantzuten du «ondoren» hori dela, hain zuzen, azaldu beharrekoa: denbora bat justifikatzeko beste batean oinarritzen gara, hark arazo bera izango du, eta horrela amaierarik gabe.

Presentismoa eta eternalismoa

Gaur ia filosofo batek ere ez du onartzen ondorio hori, baina irekita utzi zuen galderak bizirik dirau: existitzen al dira iragana eta etorkizuna, ala oraina baino ez da existitzen?

Presentismoa. Gertaera presenteak baino ez direla existitzen ezartzen du: iragana eta etorkizuna irrealak dira. Sokrates ez da existitzen; existitu zen. A serieak behar duen jarrera da, iraganaren, orainaren eta etorkizunaren arteko aldea erreala izatea eskatzen baitu.

Eternalismoa. Kontrakoa dio: iragana, oraina eta etorkizuna berdin errealak dira. Gertaera bat iragana izateak ez du existentzia gutxiagokoa egiten, hiri urrun bat urrun egoteagatik gutxiago erreala ez den bezala: «orain» hitzak denboraren leku bat seinalatzen du, «hemen» hitzak espazioaren leku bat seinalatzen duen bezala, eta ez dago denboraren jario objektiborik. B seriearekin egokitzen da, hartan ezer ez baita aldatzen.

Bloke-unibertso hazkorra delakoa bien artean geratzen da: iragana eta oraina existitzen dira, baina ez etorkizuna, eta errealitatea hazi egiten da gauzak gertatu ahala. Eta lau-dimentsionalismoa delakoak, hemen aipatu ohi denak, ez dio erantzuten denbora erreala ote den galderari, objektuek nola irauten duten galderari baizik: objektu bat denboran zehar zatika hedatzen da, film bat fotogrametan bezala. Eskuarki eternalismoarekin batera joan ohi da, baina beste tesi bat da eta ez da hartatik ondorioztatzen.

§80 · Determinismoa eta indeterminismoa

Idatzita al dago gertatzen den guztia? Saihestezina al da gertakariak azkenean gertatzen diren bezala gertatzea? Aske joka al dezakegu lege fisiko zorrotzak dituen unibertso batean? Zenbateraino egotz dakidake nire egintzen egiletza?

Galdera metafisiko horiek funtsezkoak dira munduaz dugun ikuskeran, eta haien erantzunaren mende dago, neurri handi batean, etika. Azken batean, gure egintzak nahigabekoak eta saihestezinak badira, zer erantzukizun izango dut haien gainean? Nola izango da nire errua egintza gaizto bat, edo nire merezimendua onbera bat?

Nolanahi ere, auzi honetaz arrazoitu nahi badugu, errealitatetik eta hartaz dugun ulermenetik etikara operatu beharko dugu, eta ez alderantziz. Hau da, erantzukizun morala gordetzeko, ez gaitezela abiatu askatasunaren existentziatik atzerantz arrazionalizatuz, gure behaketak eta egitateak bihurrituz. Beraz, oraingoz metafisikaren eta mundu-ikuskeraren esparruan geratuko gara, errealitateak nola funtzionatzen duen argitzen saiatzeko. Etikan sartzean aterako ditugu gure aurkikuntzen ondorioak (§89).

Gure azterketan zehar, komeniko zaigu beti gogoan izatea ohikoa dela bereiztea gertakari naturalen eta giza ekintzen beharra edo kontingentzia. Beharbada Filosofiaren Historiak antropozentrikoa izatearen bekatua izango du, baina gure entzefaloa eta gure kontzientzia objektu oso berezi bat dira, benetan, existitzen diren guztien artean, eta beharbada objektu horrek arau propioekin funtzionatzen du3. Baina, dakigunez, munduko beste objektu bat gara, konplexua eta liluragarria izanagatik ere.

Bi oinarrizko jarrera daude gertakariak eta oraina eta etorkizuna aurrez determinatuta ote dauden galderaren inguruan: determinismoa eta indeterminismoa.

Determinismoa. Honen arabera, gertakari oro aurreko gertakarien eta naturaren legeen ondorio beharrezkoa eta saihestezina da. Unibertsoan hasierako baldintza batzuk emanda —ondorioak kausei nola darraizkien arautzen duten legeak barne—, gertakarien garapen posible bakarra dago. Hala, ez dago lekurik zoriarentzat; kausa eta ondorioen kate posible bakar batentzat baino ez. Haren ordezkaririk handienak Pierre-Simon Laplace (1749-1827) eta Baruch Spinoza (1632-1677) izan ziren.

Era berean, determinismo mota desberdinak aurki ditzakegu, kausen eta ondorioen arteko erlazioa ezartzeko erabiltzen duten irizpidearen arabera.

  • Determinismo kausala da determinismoaren azalpen generiko gisa erabili duguna, eta fisikoa ere dei geniezaioke.
  • Determinismo teologikoak uste du Jainkoaren nahiak aurrez determinatu duela historiako gertakarien garapena4.
  • Determinismo biologikoak dio genetikak eta gure konfigurazio genetikoak determinatzen dutela gure portaera. Determinismo psikologikoa aldaera bat litzateke, ihes egin ezin diegun kausen jatorria gure gogamenean jartzen duena, eta, horrela, gure ekintza-askatasuna ezabatzen duena.
  • Karl Marxen (1818-1883) determinismo ekonomikoak defendatzen du gure bizitzaren baldintza materialek determinatzen dituztela gure kontzientziaren adierazpenak, eta, hala, historiak norabide jakin bati jarraitzen diola.
  • Determinismo kulturala, linguistikoa edo soziala psikologikoaren edo ekonomikoaren aldaerak dira, eta nabarmentzen dute kulturak, hizkuntzak edo gizarteak eragin izugarria dutela giza ekintzan, hura askea ez izateraino.

Indeterminismoa. Aldiz, honen arabera, gertakariak ez datoz denak nahitaez batzuk besteengandik kausa-kate bakar batean, baizik eta badira aurrez determinatu gabeko gertaerak, iragarri ezinak edo ausazkoak.

Kontua ez da ukatzea gertaerek kausak dituztela, ezta baieztatzea ere gertaerak ausazkoak direla. Indeterminista izateko, beharrezkoa da defendatzea gutxienez ekintza mota batzuek ez dutela haiek behar bezainbeste azaltzen dituen kausarik. Hau da, gertaera mota batzuek kausa beharrezkoak dituztela, baina ez nahikoak5.

Eta orain beste galdera, ez baita bera. Honaino mundua nolakoa den galdetu dugu: determinatuta dagoen ala ez. Bigarren galdera bat geratzen da, eta komeni da lehenengoarekin ez nahastea, independenteak baitira: mundua determinatuta balego, horrekin amaituko al litzateke askatasuna? Baietz erantzuten duena —askatasuna eta determinismoa ez direla elkarrekin kabitzen— inkonpatibilista da, eta orduan bietatik zein askatzen duen aukeratu behar du. Ezetz erantzuten duena konpatibilista da, eta haren jokaldia galdera aldatzea da: egintza bat libre egiten duena ez da kausarik ez izatea —hori ez du ezerk betetzen—, kausak zureak izatea baizik, hau da, nahi duzuna egitea inork behartu gabe. Preso bat ez da librea, barroteek eragozten diotelako; zu, zer ikasi aukeratzen, bai, eta libre zara zure hautuak atzean mila kausa izanda ere. Hortik izena: horrela ulertutako aukeramena determinismoarekin bateragarria da, eta horregatik konpatibilismoa ez da jarrera bitarteko edo epel bat, askatasuna definitzeko beste era bat baizik.

Kontuan izan konpatibilista bat ez dagoela behartuta determinismoa egiazkoa dela sinestera: dio, hala izan zein ez, libre izaten jarraituko genukeela. Gainera egiazkoa dela baieztatzen duenari determinista biguna deitzen zaio, eta hor daude historiako konpatibilista ospetsuak: estoikoak, Akinoko Tomas (1225 inguru-1274), David Hume (1711-1776) eta Thomas Hobbes (1588-1679). Bi galderak gurutzatzetik ateratzen diren hiru jarrerak —determinismo gogorra, libertarianismoa eta konpatibilismoa— eta bakoitzak erantzukizunarekin egiten duena etikan sartzean ikusiko dituzu (§89).

§81 · Iragargarritasuna eta askatasun baldintzatua

(In)determinismoa eta iragargarritasuna. Egungo fisika zatituta dago gertakarien determinazioaren auziaren inguruan. Alde batetik, Albert Einsteinen (1879-1955) erlatibitatearen teoria dugu, unibertso determinista bat deskribatzen duena6, eta, bestetik, Max Plancken (1858-1947) eta Erwin Schrödingerren (1887-1961) mekanika kuantikoa, unibertso probabilistiko bat deskribatzen duena, non ezin baitira etorkizuneko gertaerak ziurtasunez iragarri.

Iragargarritasunaren auzia oso interesgarria da, eta determinazioaz bestelakoa. Einsteinen arabera, gertakariek kausa-kate determinista bati jarraitzen diote. Orduan, iragar ditzakegu, ezta? Bai, gauzen egoera osoa ezagutzeko gai bagina. Une jakin batean partikula fisiko ororen abiadura eta norabidea ezagutuko bagenitu, gauzen etorkizuneko edozein egoera iragarri ahal izango genuke, baita iraganeko bat ere, aldaketa gobernatzen duten legeak ezagutzen ditugulako. Arazoa da inork ez duela gauzen egoera osoa ezagutzeko gaitasunik, ezta etorkizuneko edozein gauza-egoera kalkulatzeko gaitasunik ere.

Etorkizuna iragartzeko gai ez izateak ez du esan nahi etorkizuna, printzipioz, iragargarria ez denik. Esan nahi du guretzat, gure giza ikuspegi apal indibidualetik, ezinezkoa dela; horregatik, gertakari asko kausarik gabekoak edo zorizkoak irudi dakizkiguke. Beste era batera esanda: kausak ez ditugu ezagutzen, ez existitzen ez direlako, gure gaitasunetatik kanpo daudelako baizik.

Einsteinek berak aurreikusten zuen naturaren lege gehiago ere izango direla, guk ezagutzen ez ditugunak eta etorkizuneko gertaeren iragarpena are gehiago zailduko digutenak.

Bestetik, mekanika kuantikoa dugu: kausalitate tradizionalarekin hausten du, eta dio gertaerak ez direla erabat iragargarriak, nahiz eta gauza guztien hasierako egoera ezagutu, kausa bakoitza ez baita automatikoa: gertatzeko probabilitate jakin bat du (eta ez gertatzekoa, jakina).

Hala, pentsa dezakegu gertatzen den guztia aurretik doazkion kausa zehatzek aurrez determinatuta dagoela eta ez dagoela aukeramenik; edo lege ez-deterministak daudela eta, beraz, ezin dela etorkizuna ziurtasunez iragarri, probabilistikoki hurbildu baino; edo pentsa dezakegu badagoela lekurik giza aukeramenarentzat, gure ekintzak ez daudela erabat gure nerbio-sistemaren fisika edo kimika hutsaren, gure dotazio genetikoaren edo gure hezkuntzaren mende.

Askatasun baldintzatua. Guri, filosofo askori, esatea gustatzen zaigu gizakiok askatasun baldintzatu bat dugula, beharbada, aldi berean, igeri egin eta arropa lehor gorde nahian.

Hala, askatasuna dugu, gutxienez, zer egin nahi dugun erabakitzeko, egiteko ez bada ere; baina askatasun hori ez da absolutua: baldintzatzaileek hertsatuta dago. Azken batean, zaila da ukatzea gure herentzia genetikoak, gure nerbio-sistemak, gure gogamenak, gure hezkuntzak, gure klase sozialak, zirkunstantziek eta beste faktore batzuek eragiten —eta asko— ez dutenik gure erabakietan eta gure askatasunean.

Baina, jakina, beharbada jarrera hori arrazionalizazio bat besterik ez da… askatasunaren auzian sakonduko dugu etikaren gaia lantzean (§89).

  1. Ez, erloju bat seinalatzeak ez du balio: aldatzen edo mugitzen den objektu bat baino ez baita, beste edozein bezala.↩︎

  2. Pasarte honek badu euskarazko lehen bertsio bat, Orixerena: «Zer da beraz aldia? Iñork galde ez balegida, badakit; bestek galdeginda adierazten ez dakit» (Augustiñ gurenaren aitorkizunak, Itxaropena, 1956, XI. iarduna, XIV) — bere garaiko grafian dago, batua baino lehenagokoan, eta «denbora» ez baina aldia dio.↩︎

  3. Gogoratu antropologia lantzean ikasi genuen emergentismoa. Han ikusi genuen era jakin batean ordenatutako materia bizigabeak errealitate-ordena berri bat sortu zuela, bizia, eta hark, era jakin batean antolatuta, kontzientzia sortu duela. Portaera bizidun edo kontziente oro murritz al daiteke bere osagai material edo fisiko hutsera?↩︎

  4. Agustin Hiponakoa, datorren urtean Filosofiaren Historia irakasgaian ikasiko duzuna, konpatibilista izaten hasi zen eta determinista teologiko izaten amaitu zuen, uste baitzuen ezin geniola geure indarrez ihes egin Jainkoak aurrez determinatutako etorkizunari.↩︎

  5. Hau da, E baldin bada C kausaren ondorioa, E gertatzen den bakoitzean ziur egongo gara C lehenago gertatu dela. Baina C gertatze hutsa ez da nahikoa E automatikoki eta saihestezinki gerta dadin; beraz, etorkizuna irekita dago.↩︎

  6. Nahiz eta muturreko egoeretan, zulo beltzen inguruan adibidez, pitzatu egin daitekeen.↩︎