31. gaia · Justiziaren auzi filosofikoa

Ofizialak dio: ez arrazoitu, egin instrukzioa! Zerga-biltzaileak: ez arrazoitu, ordaindu! Elizgizonak: ez arrazoitu, sinetsi! Munduko nagusi bakar batek dio: arrazoi ezazue nahi adina eta nahi duzuenaz, baina obeditu.

—Immanuel Kant, «Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?» («Erantzuna galderari: zer da Ilustrazioa?», 1784) · Clauderen itzulpena, alemanetik

Zuzengabeko legeak egon, badaude: obeditu besterik ez al dugu egin behar, ala zuzentzen saiatu? Zuzentzea lortzen dugun arte obeditu behar ditugu, ala besterik gabe hautsi? … Baina, [bidegabekeria]ren izaerak behartzen bazaitu beste baten kontrako bidegabekeriaren agentea izatera, orduan zera esango dizut: hauts ezazu legea.

—Henry David Thoreau, Civil Disobedience (Desobedientzia zibila, 1849) · Edu Lartzangurenen itzulpena (Potxo Edizioak, 2010)

§121 · Gizakia izaki sozial gisa

Ongi dakigu Homo sapiens garenok gure gizarte-taldearen mende gaudela, ez bakarrik bizirauteko, baita loratzeko eta gure adierazpen gorenera iristeko aukera izateko ere. Antropologiari eskainitako gaian gure izaera komunitarioa aztertu genuen, eta xehetasun handiz landu genuen gizabanakoaren eta hura sozializatzen den kulturaren arteko harreman dinamiko eta elkarren mendekoa (§35).

Kulturek kode moral eta legal zorrotzak ezartzeko joera dute, non taldearen interesa gizabanakoarenaren gainetik baitago; funtsezkoa da hori kulturen beren iraupenerako eta gizarte-ordenari eusteko.

Beraz, kontua ez da soilik gizartean erosoago bizi garela —hori ere bai—, baizik eta sozialak izatea garenaren parte dela, eta gure esentzia bera baldintzatzen duela, bai espezie gisa, bai gizabanako gisa.

Garrantzi hori ikusita, ulergarria da filosofoek gaia landu izana Antzinako Grezian Filosofia bera (ia) hasi zenetik. Antzinako greziar kulturak gizartearen zentzu sakona zuen. Politikoki polis edo hiri-estatuetan1 antolatzen ziren, ekonomikoki autarkikoak2 eta politikoki independenteak zirenak. Horixe da «politika» terminoaren jatorri etimologikoa: polisari dagokiona.

Aristotelesen (384-322 o.a.a.) arabera, pertsonak zóon politikón gara: polisetan bizi diren animaliak, animalia politikoak edo zibikoak. Gizakiok bakarrik sortzen ditugu Estatuak bezalako antolakunde konplexuak, eta horiek dira gure gizarte-ingurune egokia. Giza gizartetik kanpo, piztiak edo jainkoak daude. Greziarrenak bezalako gizarteetan bizi ez diren gizakiak ere barbaroak dira harentzat —eta greziarrentzat—. Horregatik, greziar bati ezar zekiokeen zigorrik handiena erbestea zen. Horrek komunitaterik gabe uztea zekarren, eta garatzeko eta bizitza bertutetsu eta zoriontsu bat bizitzeko aukerarik gabe uztea.

Herritar kontzeptua ere jatorriz greziarra da3. Herritarra polisean eskubide zibilak eta politikoak dituena da; hau da, erabakiak hartzen parte hartzeko eta auzitegi baten aurrean bere burua defendatzeko eskubidea dituena, eta horiek baliatzeko aukera duena.

Greziar polisetako biztanle guztiak ez ziren herritarrak, guztiek ez zituztelako eskubide zibilak eta politikoak, edo ezin zituztelako baliatu. Emakumeak, atzerritarrak eta adingabeak ez ziren herritartzat hartzen, eta, beraz, ez zituzten egoera horri lotutako eskubideak eta betebeharrak.

§122 · Politikaren definizioa

Gizakiaren izaera politiko horretatik dator politikoa dena publikotzat definitzeko mendebaldeko tradizioa; edo politika herritartasunarekin identifikatzekoa. Politika hiriari, komunitateari eta herritarrei eragiten diena da. Marko Aurelio enperadore erromatar eta filosofo estoikoak (121-180) esan zuen bezala, «erlauntzarentzat onuragarria ez dena ez da erlearentzat ere onuragarria».

Polisetik Estatu-naziora. Antzinako Greziaren amaieratik beretik, polisak antolaketa politikoaren eredu izateari utzi eta inperioa nagusitu zenean, herritarraren ikusmoldea aldatu egin zen. Baina gehiago aldatu zen oraindik Erdi Aroan: orduan desagertu egiten da, eredu feudalak ordezkatuta, zeinean antolaketa soziala gizarte-estamentuan oinarritzen baita. Biztanleen gehiengoa ez da nobleziakoa, eta noblezia da estamentu agintaria. Herria, noble ez direnak, askeak edo esklaboak izan daitezke, baina, gehienbat, jopuak dira, beren jaun feudalari eta lurrari lotuak. Nobleek fideltasun-harremanak dituzte beren artean, eta horiek egituratzen dute botere politikoa feudoaz harago; feudoa jaun feudalaren jabetzak baino ez dira: gaztelua eta inguruko herrixkak eta lurrak. Aro Modernoan, bestalde, erregeek gero eta botere handiagoa metatzen dute nobleen aldean, eta joera hori Europako Estatu-nazioetan burutuko da eta, are harago, monarkia absolutuetan. Politikaren erreferentzia-markoa izugarri aldatu zen. Estatu-nazioak greziar polisa baino askoz handiagoak dira. Batzuk, Espainiakoa esaterako, inperio zabalak dira, eta haien funtzionamenduak ez du zerikusirik greziar hiri-estatuenarekin. Haietan herritarrak jada biztanleriaren zati txiki bat baziren, estatu moderno erraldoietan izugarrizkoa da gizabanakoaren eta gobernu-erabakien arteko tartea. XVIII. mendeko iraultzak iritsi behar izan ziren —Amerikakoa eta Frantziakoa, batez ere—, boterea gero eta pertsona gutxiagoren esku kontzentratzen zuten gobernuen joera alderantzikatzen has zedin.

Gorabehera horien ondoren, XXI. mendean greziarretik hurbilago dagoen herritar kontzeptu bat berreskuratzen saiatzen ari gara, baina haren mugak eta akatsak gaindituz: pertsona guztiok dugu duintasuna, gizakiak izate hutsagatik, eta guztiok dugu eragiten diguten erabakietan parte hartzeko eskubidea. Horixe litzateke demokraziaren hasierako definizio oso on bat: gobernatzaileak eta gobernatuak bat datozen gobernu-sistema. Hau da, guztiek guztientzat gobernatzen dute, ez gutxi batzuek guztientzat; are gutxiago, gutxi batzuek gutxi batzuen mesedetan. Munduko egoera politikoa asko hobetu bada ere azken hamarkadetan, oraindik hobekuntza-tarte handia dago eskubideen aitorpenari, ordezkaritza berdinzaleari eta gehiengo zabalaren ongizateari dagokienez.

Eta hutsune bat, ohar zaitezen komeni dena. Ikusiko duzunez, batez ere orain esplizitu egiten dudanean, ez ditugu alderdi politikoak aipatu ere egin. Izan ere, filosofia politikoak ez dihardu zuzenean horretaz. Masa-hedabideetan —prentsa, irratia, telebista— informazio politikoari jarraitzen badiozu, ikusiko duzu denbora gehiena alderdien eta haien buruzagien barne-bizitzari eta alderdien arteko harremanei eskaintzen dietela. Horregatik, arriskua dugu ekintza politikoa alderdi-ekintzarekin identifikatzeko, hau da, alderdi politikoen berezkoa denarekin. Alderdi politikoak Estatu demokratiko baten bizitza politikoaren zati bat dira; eta Estatu horrek demokratikoa izaten jarrai lezake alderdi politikorik ez balego ere.

§123 · Zer den justizia

Gai erdia daramagu hitza erabiltzen, eta oraindik ez dugu definitu. Ez da deskuidu bat: hura definitzea da, hain zuzen, arazoa. Mundu guztiak dio gizarte justu bat nahi duela —elkar gorroto duten alderdiek ere, biek diote—; beraz, edo hitzak ez du gauza handirik esaten, edo gauza desberdinak esaten ditu aho bakoitzean. Ikus dezagun zenbat argi daitekeen.

Mundu guztiak onartzen duen apurra. Bada inork eztabaidatzen ez duen gutxieneko nukleo bat, eta zaharra da: justizia bakoitzari berea ematea da, Ulpianok zuzenbide erromatarrean utzi zuen eta ordurako Platonengan ere bazebilen formularen arabera; eta horri beste printzipio bat gehitzen zaio, Aristotelesez geroztik: kasu berdinak berdin tratatzea. Erreparatu biak formalak direla. Ez dute esaten nola banatu behar den: esaten dute, araua edozein dela ere, guztiei berdin aplikatu behar zaiela, salbuespen arbitrariorik gabe. Bietako batek ere ez du esaten zer den bakoitzaren «berea», ezta noiz diren berdinak bi kasu ere. Horregatik sinatzen dituzte aldi berean zergak igo nahi dituenak eta jaitsi nahi dituenak, eta horregatik ez dute eztabaida bakar bat ere ebazten.

Aristotelesen bi justiziak. Benetan balio duen lehen bereizketa Aristotelesek egin zuen, Nikomakorentzako Etikaren V. liburuan. Banaketa-justiziak banatu beharrekoa banatzen du batzuen artean: plazak, notak, karguak, dirua, zamak. Banatzen duen norbait dago, eta jasotzen duten batzuk; beraz, galdera hau da: «zer proportziotan?». Zuzenketa-justizia edo zuzentzailea —eskolastikak konmutatiboa deitu zion, nahiz eta terminoa ez den Aristotelesena— bi lagunen kontua da: norbaitek oreka bat hautsi du, kalte batez edo tratu desberdin batez, eta kontua hura lehengoratzea da. Hemen ez du axola nor den bakoitza: autoa apurtzen badidazu, ordaindu egiten didazu, aberatsa zein pobrea izan, jatorra zein petrala izan. Alderdi bakoitzak behar duenaren arabera epaia emango lukeen epailea banaketa-justiziarekin bakarrik egin daitekeena egiten ariko litzateke zuzenketa-justiziarekin, eta horregatik epaile txarra irudituko litzaiguke.

Eta hemen hasten da liskarra. Arazo serioa banaketa-justizian dago, eta hauxe da: zer irizpideren arabera? Hiru hautagai klasiko daude, eta laugarren bat, bat bera ere behar denik ukatzen duena.

  • Guztiei gauza bera: berdintasun hertsia da, eta irizpide lehenetsia, alde garrantzitsurik aurkitzen ez dugunean.
  • Bakoitzari bere merezimenduaren arabera. Eta hemen beste eztabaida bat irekitzen da berehala, merezimendua neur baitaiteke batek ekarri duenaren arabera, ahalegindu denaren arabera edo kostatu zaionaren arabera, eta hiru neurgailuek emaitza desberdinak ematen dituzte.
  • Bakoitzari bere beharraren arabera: okerren dagoena, lehenbizi.
  • Eta laugarrena, banaketa-eredu bat ez baizik haren ukazioa dena: bakoitzari legitimoki eskuratu duena. Inork ez badizu lapurtu, ez engainatu, duzuna zurea da, eta ez dago ezer banatzeko. Jarrera libertarioa da (politikako libertarismoarena; ez determinismoaren auziko libertarianismoa), eta haren indarra itzultzen duen galderan dago: beste hiru irizpideek banatuko duen norbait behar dute, eta nor da hori?

Probatu horiek kasu zehatz batekin, eta ikusiko duzu nola egiten duten talka. Beka bat dago, eta hiru hautagai: notarik onenak atera dituena, askoz beherago abiatuta nota gehien igo duena, eta ikastaroa ordaindu ezin duena. Ekarpenak, ahaleginak eta beharrak hiru pertsona desberdin seinalatzen dituzte, eta hiru irizpideetako bat bera ere ez da zentzugabea. Haien artean aukeratzea ez da teknizismo bat: nolako gizartean bizi nahi duzun erabakitzea da, alde bat hartzea.

Araua justu, ala emaitza justu. Azken bereizketa bat geratzen da, eta berehala beharko duzu. Prozedura bati dei diezaiokegu justu —zozketak ez dio inori mesederik egiten, nahiz eta soilik den ekitatiboa hautagaietako inork besteek baino titulu hoberik ez duenean: transplante bat bateragarri baten eta bateraezin baten artean zozketatzea ez litzateke justua izango, zentzugabea izango litzateke—, edo emaitza bati dei diezaiokegu justu. Eta kontuz lasterbidearekin: erosoa litzateke esatea prozedura bat justua dela emaitza justuak sortzen baditu, eta ez da horrela. Zuri buruz erabaki aurretik entzun zaitzaten, horrek badu berezko balioa, erabakia azkenean bera izanda ere. Entzungo dituzun eztabaida politiko ia guztiak, azpitik, bietako zeinek agintzen duenari buruzko desadostasun bat dira4.

Gorde ezazu oraingoz hau: justizia ez da sentimendu bat, ez apaindurazko hitz bat, egitura duen problema bat baizik, eta egitura bat azter daiteke. Sakon landuta ikusiko duzu ezjakintasunaren estalkira iristen garenean (§134); hura banaketaren galderari erantzuteko saio bat da, bakoitzaren interesak erantzun ez diezaion. Eta orain, hitza definituta dagoela, galdera askoz zehatzago bat egin diezaiokegu geure buruari: lege bat justua ote den, eta zer gertatzen den ez bada.

§124 · Legezkotasuna eta legitimitatea

Ekintza bat legezkoa ala ilegala den definitzea oso erraza da. Har dezagun droga-trafikoa adibide gisa. Zigor Kodera jotzen dugu, eta egiaztatzen dugu haren 368. artikuluan deskribatuta agertzen dela droga-trafikoaren delitua edo tipo penala5. Hori eragozten duen beste legerik ez dagoen bitartean, definizio horrek argi uzten digu artoa landatzea, garraiatzea edo saltzea ez dela delitua, eta kokainarekin gauza bera egitea, aldiz, badela.

Estatu guztiek lege-multzo oso zabalak dituzte, banakako jokabidearen preskripzioen eta debekuen bidez gizarte-bizitza arautzen dutenak.

Hala, legezkoak dira legeek baimentzen edo sustatzen dituzten ekintzak; ilegalak, legeek debekatzen dituzten ekintzak; eta alegalak, legeak espresuki arautzen ez dituen jokabideak.

Edozein legeri buruz galde diezaiokezu zeure buruari: zuzena da? justua da? ona da? Galdera horiei erantzuten diegunetik beste oso garrantzitsu bat eratortzen da: bete behar al dut?

Eta zergatik ez nuke beteko? Lege bat lege bat da, eta gizartearen onerako existitzen da, ezta? Legeak beteko ez bagenitu, basakeria-egoeran biziko ginateke, zibilizaziorik gabe. Hemen sartzen da jokoan legitimitatearen kontzeptua.

Legitimitateak, bere lehen adieran, legezkotasunari egiten dio erreferentzia, hau da, azaldu berri dugunari. Baina baditu are gehiago interesatzen zaizkigun beste adiera batzuk. Legitimitatea instituzioen, karguen, gobernuen, legeen eta boterearen ezaugarri bat da, justizia, zuzentasuna (edo ontasuna) eta justifikazio egokia konbinatzen dituena.

Gure adibidearekin jarraituz, justua al da droga-trafikoa delitutzat hartzea eta egiten duena zigortzea? Nork du droga-trafikoa debekatzeko eskubidea, eta zergatik onartu behar dugu lege hori? Espainiaren kasuan, justifikazio estandarra argia da: legea Diputatuen Kongresuak onartu zuen, herritarren ordezkariez osatutako instituzioa, zeinak herritarrek aukeratu baitzituzten aurreko beste lege batzuek araututako sufragio-prozedura bati jarraituz, eta lege horiek guztiek betetzen dituzte 1978ko abenduaren 6an herri-erreferendumez —hauteskunde-erroldaren % 58,97 alde zela— onartutako Konstituzioaren xedapenak.

Katea, pausoz pauso. Zergatik bete behar dut? Parlamentuak onartu zuelako. Bai, eta zergatik bete behar dut Parlamentuak ezartzen duena? Demokratikoki aukeratutako herritarren ordezkariek osatzen dutelako. Bai, eta pertsona txiki guztiak hiltzea ondo dagoela erabakitzen badute? Tira, kontua da ezin dutela edozer onartu: Espainiako Konstituzioa eta Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala (GEAU) errespetatu behar ditu, horiek balio moral batzuk jasotzen baitituzte, besteak beste giza bizitza eta duintasuna errespetatzen dituztenak. Eta zergatik bete behar ditugu Konstituzioa eta giza eskubideak?

Ikusten al duzu zer egin dugun hemen? Legea zerk egiten duen on —eta, beraz, nahitaez betetzeko— galdetzen ari gara; justifikatzen ari gara. Justifikazio egoki eta nahikoa aurkitzen badugu, legea legitimoa dela esango dugu. Aurkitzen ez badugu, ilegitimoa dela esango dugu, eta, beraz, desegokia, ezegokia eta injustua… eta ez genukeela ez onartu ez bete behar.

Oso ondo, baina, gure galdera-kate osoaren amaieran, zer irizpidek ahalbidetzen digu lege baten edukia edo gobernari baten boterea egoki justifikatzea? Max Weber (1864-1920) soziologo alemaniarraren arabera, gobernuen hiru legitimazio politiko mota daude:

  1. Karismatikoa. Haren legitimitatea buruzagiaren karisma pertsonaletik dator: gobernatuen zati aski bat liluratu, erakarri edo konbentzitzen du, haren nagusitasuna onar dezaten. Nolakotasun pertsonalak oinordetzan hartzen ez direnez, garaiz beste buruzagi karismatiko bat sortzen ez bada, ondorengotzak huts egin ohi du, eta gobernua desagertu egin ohi da. Buruzagi karismatikoak boterea eta autoritatea izan ohi ditu; esan ere esan genezake hura honetatik eratortzen dela. Lidergo karismatikoen adibide historikoak dira Juana de Arco, Adolf Hitler eta Martin Luther King Jr.
  2. Tradizionala. Haren legitimitatea denboran zehar iraun duten gizarte-ohituretatik dator. «Beti egin da horrela» edo «hau horrela da betidanik» da tradizionalistaren ohiko pentsamoldea. Jakina, gizarte-instituzio6 oro une jakin batean sortzen da, eta une horretan, definizioz, ezin du legitimazio tradizionalik izan; baina gu gizarte oso garatuetan jaiotzen gara jada, eta haietan (aurrez) ezarritako instituzio asko aurkitzen ditugu, eta justifikatu egiten ditugu, hain zuzen ere, «lehendik hor zeudelako» edo «gure arbasoek hala erabaki zutelako, eta horrek on eta errespetagarri egiten dituelako». Tradizionalki legitimatutako botere politikoaren adibide klasikoak dira feudalismoa, patriarkatua eta monarkiak.
  3. Arrazional-legala. Haren legitimitatea prozedura-sistema instituzionalizatu batetik dator, zeinak —printzipioz— publikoaren alde jarduten baitu eta harengan konfiantza sortzen baitu. Adibide bat da gorago landu dugun lege baten justifikazioarena. Mendebaldeko demokrazietan, grosso modo, herritarren multzoa subiranoa dela jotzen da, eta haren borondatea sufragioaren bidez adierazten dela: sufragioak ordezkariak aukeratzen ditu, ordezkariek parlamentu bat osatzen dute, eta parlamentuak legeak ematen ditu. Lege horiek errespetatzea eta legegintza-modu hori errespetatzen duten legeak sortzea da haien legitimitatea sortzen duena. Gobernu-sistema arrazional-legal batean, karismatikoan ez bezala, pertsonak karguak baino garrantzi gutxiagokoak dira. Hau da, badira Espainiako Gobernuko presidente bat edo EAEko lehendakari bat, baina garrantzitsuena da karguak iraun egiten duela, hura betetzen duten pertsonak aldatzen diren bitartean. Sistema arrazional-legalak denboran irauten duen botere-egitura legitimo bat bermatzen du. Botere-legitimazio mota honen adibide dira XXI. mendeko Estatu gehienak.

Hirurak, puntuz puntu konparatuta:

Max Weberren araberako botere-legitimazioaren hiru moten konparazioa.
Arau mota Karismatikoa Tradizionala Legal-arrazionala
Posizioa zerk zehazten duen Nortasun dinamiko bat izateak Ezarritako tradizioak edo errutinak Legez ezarritako autoritateak
Nola gobernatzen den Ezohiko nolakotasunez eta aparteko botereez Eskuratutako edo oinordetzan hartutako nolakotasunez (hereditarioak) Arrazionalki ezarritako arau, dekretu eta gainerako erregela eta erregelamenduen indarrez
Zerk legitimatzen duen Komunitatearentzako garaipenek eta arrakastek Tradizio edo errutina finkatuak Erregela horien zuzentasun formalean sineste orokorra, eta haiek aldarrikatzen dituztenak autoritate legitimatutzat jotzea
Leialtasuna Debozio eta leialtasun pertsonala eta pertsonartekoa Leialtasun tradizionaletan oinarritua Autoritateari / erregelei
Kohesioa Emozionalki ezegonkorra eta hegakorra Helburu komunaren sentsazioa Erregelak betetzea (ikus Mertonen desbideratzearen teoria)

Legitimitatearen auziarekin lotura estuan, aurreraxeago landuko dugu antolaketa sozialaren eta botere politikoaren oinarria, baina lehenago etikaren eta politikaren artean dagoen harremana arakatuko dugu.

§125 · Etikaren eta politikaren arteko harremana

Bien arteko harremana ulertzeko modurik errazena da pentsatzea politika etika hedatu bat dela, kolektiboaren etika bat.

Etikaren ardatza banakako jokabidea da: zer egin behar dut nik? Jakina, nire betebeharra eta erantzukizuna ez dira nigan agortzen: familia baten, lagun-talde baten, hiri baten eta herrialde baten parte izanik jarduten dut, eta nire egintzen ondorioek gainerako pertsonengan, naturan eta munduan ere eragiten dute. Baina, berriro ere, kontua da nik zer egin behar dudan ala ez, edo zuk zer egin behar duzun ala ez.

Politikarekin kontrakoa gertatzen da. Haren ardatza komunitatea da, kolektiboa, Estatua, tribua, gizartea edo baita gizateria ere; baina talde horietako batek ere ez du jarduten, haien gizabanakoetako bakoitzak baizik, eta hortik ekintza kolektibo bat ateratzen da.

Gizartea gizakiok bizi garen ingurune naturala artifiziala denez, ulergarria da gizartea eta hari eragiten dion jokabidea arautzen dituzten preskripzio eta debeku moralak eta legalak egotea. Arau moralen esparru horretan agertzen da etika. Gizarte batek ordena bat, egitura bat eta antolaketa bat behar ditu, kideek bizitza onak izan ditzaten, batzuetan batzuek besteen bizkar. Alderantziz, kolektiboari eragiten dioten arauak eta legeak gizabanakoek bakarrik bete ditzakete, eta haien ekintzek besteen eskubideei, askatasunei eta ongizateari eragiten diete; horregatik, banakako jokabideak arautu behar dira.

Ikus dezagun adibide bat, etika eta politika nola dauden nahasita. Har dezagun «ez duzu lapurtuko» debekua. Debeku morala nahiz legala izan daiteke —eta bada—, bai gaitzespen bat, bai delitu bat ez egiteko exhortazio bat. Etikak galdetuko du zergatik dagoen gaizki lapurtzea, zerk egiten duen lapurreta bidegabeko ekintza bat eta nola eragiten dion gure izaerari. Gainera, planteatuko du zer kasutan egon litekeen justifikatuta; adibidez, sortzen duen gaitza baino on handiagoa badakar. Gogoeta horren eragina gure kontzientzia moralera mugatzen da. Politikari, berriz, axola dio zer gertatuko litzatekeen lapurtzea baimenduta legokeen eta ohiko praktika litzatekeen gizarte batean. Gizarteak onurarik ateratzen al dio jabetza pribatuaren existentziari? Noraino babestu behar du?

Hori esanda, ohartuko zara etika eta politika ez direla esparru erabat bereiziak, baizik eta elkarri gainjartzen zaizkion zirkuluak direla edo, are, ia bata bestearen gainean jartzen direnak, baina puntu askotan nahasten direnak. Oso zaila da argudiatze etiko bati eustea politika aipatu gabe, eta alderantziz. Azken batean, gizakion izaera bikoitzaren beste agerpen bat da hau: gizabanakoak, gizartean bizi direnak eta gizarteak zeharkatuak.

§126 · Bi askatasunak

«Askatasuna» hitza hainbat aldiz erabili dugu, eta askoz gehiago erabiliko dugu. Komeni da hemen gelditzea, hitz bakar horren azpian bi ideia desberdin bizi baitira elkarrekin, eta haiek ez bereiztea baitago gaizki-ulertu politikoen erdien atzean. Bereizketa Isaiah Berlin (1909-1997) filosofo britainiarrari zor diogu: 1958an azaldu zuen, Two Concepts of Liberty (Askatasunaren bi kontzeptu) izeneko hitzaldi batean7.

Askatasun negatiboa: ez diezazutela eragotzi. Nahi duzun horretan inork esku ez hartzea da. Negatiboa deitzen zaio absentzia batez definitzen delako —besteek jarritako hertsapenen, debekuen eta oztopoen absentziaz—, ez gutxiago balio duelako. Galdera honi erantzuten dio: «noraino irits naiteke inork eragotzi gabe?» Espetxeratzen bazaituzte, zentsuratzen bazaituzte, lege batek debekatzen badu zu kide izan nahi duzun elkartea, zure askatasun negatiboa gutxitu egiten da. Eskubide zibil klasikoen askatasuna da, eta Lockek buruan zuena gobernu mugatu bat eskatzen zuenean (§132).

Askatasun positiboa: benetan ahal izatea. Norbere buruaren jabe izatea da, eta norberak erabakitzen duena gauzatzeko behar dena edukitzea. Beste galdera bati erantzuten dio: «nork agintzen du nire bizitzan, eta badut zerekin?» Hemen ez da aski inork ez eragoztea: ahal izatea behar da.

Adibide bat. Medikuntza ikasi nahi duzu, eta ez dizu lege batek ere debekatzen: zure askatasun negatiboa osoa da. Baina fakultatea berrehun kilometrora dago, zure etxean zure soldata behar da, eta inork ezin dizu gela bat ordaindu. Aske al zara Medikuntza ikasteko? Zentzu negatiboan, bai; zentzu positiboan, ez. Janariarekin berdin gertatzen da: inork ez zaitu behartzen jaten duzuna jatera, baina merkeenerako baino iristen ez bazaizu, dieta aukeratzeko zure askatasuna katalogo-askatasun bat da. Eta ezertarako gutxi balio du adierazpen-askatasunak irakurtzen ikasi ez duenarentzat.

Askatasun bakoitzak Estatu desberdin bat eskatzen du. Azentua negatiboan jartzen duenak aldentzen den Estatu bat eskatuko du: zenbat eta lege gutxiago, zerga gutxiago eta erregulazio gutxiago, orduan eta askatasun handiagoa. Positiboan jartzen duenak hornitzen duen Estatu bat eskatuko du, eskola, osasun eta garraio publikorik gabe pobreen askatasuna betetzen ez den promesa bat delako. Erreparatu ez dutela eztabaidatzen askatasuna ona den ala ez, baizik eta askatasuna zer den. Horixe da Estatu liberal baten eta sozialdemokrata baten arteko funtsezko desadostasuna (§138).

Berlinen ohartarazpena. Berlinek ez zuen zati berdinetan banatzen: iruditzen zitzaion askatasun positiboak, muturrera eramanda, arrisku bat ezkutatzen duela. Aske izatea norbere arrazoiaz gobernatzea bada, norbaitek erabaki dezake zuk, behar bezala arrazoitzen ez duzunez, ez dakizula zer nahi duzun benetan… eta behartu zaitzake, zure onerako, aske izatera. Formula ez zuen Berlinek asmatu: Rousseaurena da. Hark idatzi zuen borondate orokorrari aurre egiten diona «libro izatera behartua izanen dela» —Oyharçabalen itzulpena (Gizarte-Hitzarmena, Klasikoak, 1993)— (§133). Hortik hertsapena emantzipazioaren izenean justifikatzera pauso laburra dago, eta XX. mendeak hainbat aldiz eman zuen. Hala ere, mesfidatzea ez da askatasun positiboa leihotik botatzea: hura gabe, «aske zara hori egiteko» ezin duenari esaten zaion esaldi bat da.

Gorde itzazu bi askatasunak eskura. Behar izango dituzu kontraktualistak iristen direnean, haietako bakoitzak bat aukeratzen baitu, eta itzuliko dira Estatu-formak konparatzen ditugunean.

  1. Gaur egungo Estatuen tamainari eta konplexutasunari dagozkien aldeak salbu, hala deitzen dira hiri batek Estatu bat osatzen duelako. Atenas klasikoa Atenasko hiria bera eta inguruko zenbait herri, herrixka eta soro ziren, baina ez zituen beste hiri batzuk barne hartzen.↩︎

  2. Beren buruaz aski zirenak.↩︎

  3. Nahiz eta argudia daitekeen Aro Modernoan sortu zela. Jakina, zer herritar-nozio dugun aztergai, horren araberakoa da hori. Egungo herritar kontzeptuak gehiago du komunean bere aurrekari historiko hurbilekin Antzinako Greziarekin baino.↩︎

  4. Miller, D. (2026). Justice. In E. N. Zalta eta U. Nodelman (arg.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2026 arg.). https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/justice/↩︎

  5. «Droga toxikoen, estupefazienteen edo substantzia psikotropikoen laborantza-, elaborazio- edo trafiko-egintzak gauzatzen dituztenak, edo beste era batera haien legez kanpoko kontsumoa sustatzen, faboratzen edo errazten dutenak, edo helburu horiekin edukitzen dituztenak, hiru urtetik sei urtera arteko espetxe-zigorrarekin eta delituaren xede den drogaren balioaren beste eta halako hiruko isunarekin zigortuko dira, osasunari kalte larria eragiten dioten substantziak edo produktuak badira; eta urtebetetik hiru urtera arteko espetxealdiarekin eta beste eta bikoitza bitarteko isunarekin, gainerako kasuetan».↩︎

  6. Gizarte-instituzio bat batasuna duten gizarte-ohitura antolatuen multzo batek osatzen du. Ohituta gaude Parlamentua edo Bizkaiko Foru Aldundia instituziotzat hartzera, baina halakoak dira merkatua, hezkuntza-sistema edo, zentzu zabalean, ezkontza ere.↩︎

  7. Ez nahastu determinismoa lantzean aipatu genuen askatasunarekin (§81). Han, galdera da gure erabakiak kausalki determinatuta dauden; hemen, nork uzten digun haiek hartzen eta zerekin kontatzen dugun haiek gauzatzeko. Preso batek aukeramena izan dezake, eta askatasun politikorik ez.↩︎