34. gaia · Demokrazia eta Estatua

Lemazaintza eskuratzearren marinelak elkarren aurka matxinaturik, bakoitzak berak eraman behar duela usterik, trebetasun hori ikasi bakoak izan arren eta zein irakasle izan zuten eta zenbat denboratan ikasten ari izan ziren erakutsi ahal izan ez arren, alderantziz baino, ez dela ikastekoa esanez, gertu daudelarik zati-zati egiteko ikastekoa dela dioena; eta horrelakoek ontziaren jabea bera inguratzen dute, lema eurei eman diezaien eskatuz eta ahalegin guztiak eginez, eta etsi izan beharrean beste batzuei ontzi-jabeak jaramon gehiago egin baliezaie, honakoak hilik edo ontzitik jaurtikirik eta bidezko jabea, urrilo-belarrez zein ardoz mozkorturik zein beste zerbaitez harrapaturik, ontziaz jabetzen dira bertan dauden gauzak eskuraturik; eta horrelakoak, egin ohi duten bezala, jan-edanetan itsasoz dabiltza, eta horrelakoetan, itsasgizon deitzen diete eta lemazain eta aditu bezala goratzen, etsipenaren bidez zein indarrez aginteaz jabetzen laguntzeko gertu dagoenari eta alferrekotzat daukate horrelakorik egiten ez duena; eta benetako lemazainari buruz, benetan ontziko nagusi izan behar badu, eguraldiaz, urtaroaz, zeruaz, izarrez eta haizeez eta bere trebetasunari dagozkion beste gauza guztiez arduratu behar duenik ez dute ulertzen, eta ontzia nola zuzendu behar duen, batzuek nahi izan arren edo ez arren, ez dute uste trebetasun zein ohitura hori, bat-batean lemazaintza, eskura litekeenik.

—Platon, Errepublika VI, 488b-e · Pujanaren itzulpena (Politeia, Klasikoak, 1993)

Asko direnak, banaka gizon bertutetsuak ez izan arren, bilduta haiek baino hobeak izan daitezke, ez banaka, baizik eta multzoan, askoren artean ordaindutako otorduak batek bakarrik ordaindutakoak baino hobeak diren bezalaxe.

—Aristoteles, Politika III, 1281b · Clauderen itzulpena, grezieratik

§136 · Demokrazia

Gobernu-forma asko probatu dira, eta gehiago ere probatuko dira bekatuzko eta sufrimenduzko mundu honetan. Inork ez du esaten demokrazia perfektua edo orojakilea denik. Izan ere, esan izan da demokrazia gobernu-formarik txarrena dela, noizean behin probatu diren gainerako forma guztiak izan ezik.

—Winston Churchill, Komunen Ganberaren aurrean, 1947ko azaroaren 11n

Gure gizartean, demokrazia terminoa justiziaren, legitimitatearen eta askatasunaren sinonimoa da; demokrazia gobernu-forma ideala dela uste dugu, herritarren nahiak ondoen ordezkatzen dituena eta gure beharrak ondoen ase ditzakeena. Ospe horrek eragiten du denok demokratatzat hartuak izan nahi izatea, eta ez izatearen susmoa saihestu nahi izatea.

Demokratikotzat dugun erregimen baten pean bizi bagara ere, injustizia, ordezkaritza falta eta askatasun falta ikusten ditugu gure inguruan. Nola liteke?

Demokrazia idealizazio bat da, eta errealitatea… ez da batere ideala. Demokrazia idealen ideal bat da, meta-ideal bat. Bere oinarrizko forman, honetan datza: erabakia hartu behar duena erabakiak eragiten dion oro dela pentsatzean. Zubi bat eraiki behar dugu herri honetan? Alde ala aurka bozkatu beharko dute zubiaren gaineko errepidea nahi edo behar dutenek, jakina, baina baita herrian bizi diren pertsonek ere, errepidearen onuradun izan zein ez, oso zuzenean eragiten baitie. Baina bada modurik inplikatutako guztien borondatea eta interesak kontuan har daitezen? Herritar anonimo batek eraikuntza-enpresa handi batek adina eragin dezake zubiaren obra egin ala ez erabakitzean?

Dagoeneko ikasi dugunez, giza harremanak botereak zeharkatzen ditu, eta boterea gutxitan da berdintasunezkoa. Saia gaitezke erabaki sozialak ahalik eta bidezkoenak izan daitezen, baina berdintasunezko idealera hurbildu besterik ezin izango dugu egin, zorterik onenean.

Gainera, ez litzateke operatiboa izango denok hitz bera eta boto bera izatea eragiten diguten auzi guzti-guztietan. Egun osoan ez genuke besterik egingo, eztabaidatu baino¹.

Nahi dugun denbora guztia inbertitu alferrik galdu dezakegu gizakiok zein berekoi, zeken, ezjakin, interesatu eta krudelak garen deitoratzen, edo giza ideala pizgarri gisa eta hartara jotzeko irizpide gisa erabil dezakegu, baina jakitun izanik ezin dugula erdietsi.

Demokrazia vs. ni. Demokrazia ez da soilik hitza izatea, baizik eta norberaren bizitzari eta egoerari eragiten dieten erabakietan eragina izatea. Eta gehiengoak —nahi gabe edo nahita— sistematikoki nire interesen aurka erabakitzen badu? Eta nire beharrak gehiengoarenak ez bezalakoak balira eta inoiz aseko ez balira? Kasu horietan guztietan, ez al zait geratzen etsi eta amore eman beste erremediorik?

Gehiengoen tirania. Hain zuzen ere, demokrazia saia daiteke guztiok —gutxiengoak barne— ordezkatuta egon gaitezen hitza eta botoa ematen, baina mekanismoak antolatu beharko ditu gehiengoak edozer erabaki ezin dezan. Historiak etengabe ematen digun ikasgaia da hau: gehiengoak zerbait desiratzeak ez du automatikoki desira hori on edo komenigarri bihurtzen; ezta gehiengoarentzat berarentzat ere!

Erraza da ikusten gehiengoak gutxiengoaren aurka nola erabaki dezakeen, besterik gabe hura onuradun ateratzen delako eta honek hori eragozteko legitimitate demokratikorik ez duelako. Baina hainbestetan gehiengoak ez daki zer komeni zaion, edo, are, prest dago ongizatea sakrifikatzeko inoiz iritsiko ez den etorkizun baten alde, errealitatearen hautematearen distortsio baten ondorioz, edo beste interes batzuk dituzten gizabanakoek edo klase sozialek eraginda. Pertsona askok izan nahi luketen aberatsak bezala bozkatzen dute, eta ez diren pobreak bezala.

Horregatik ulertzen dute egungo sistema politiko demokratikoek mugak jarri behar dizkiotela gehiengoak erabaki dezakeenari, bereziki gutxiengoen gainekoari; gutxiengoak babestu behar dituztela, eta baita positiboki diskriminatu ere, egoera diskriminatzaileek dirauten bitartean.

Gizon bat, boto bat? Hain aldakor, hain engainagarri eta hain zekenak bagara, akaso okerra da gutako bakoitzaren iritziek eta lehentasunek pisu bera izatea erabakietan. Baina unibertsitate-titulua duenak tentazioa izan dezake pentsatzeko DBHko titulua dutenak bera baino ezjakinagoak direla, eta, beraz, haien iritziak ez lukeela berdin balio behar. Bigarrenetakoak bagara, berehala ikusiko dugu injustizia, baina agian, hala ere, prest egongo gara esateko analfabetoek ez luketela guk adinako boto-eskubiderik izan behar.

Ezjakintasuna edozein erabakiren lagun eskasa da, baina kontua da gutako bakoitzak ia dena ez dakiela. Gauza batzuei buruzko ezagutza batzuk baino ez ditugu, eta gai batean adituena dena ere ezjakina da gainerako guztian. Eta hala ere erabaki egin behar dugu bizi ahal izateko, bai pertsonalki, bai gizarte gisa. Ez dugu erabaki eta jardun aurretik beharrezko ezagutza guztia izateko luxurik: beti mugitzen gara informazio osatugabeko eta elkarren artean bateraezinak diren interesez betetako sistemetan.

Hemen atal honen hasierako Winston Churchillen aipura jotzen dut: gobernu-formarik txarrena da… gainerako guztiak izan ezik.

Zer beste sistema hoberik dago? Historiak gobernu bidegabeen adibide amaigabeak ematen dizkigu, eta bidezko gutxi batzuk. Horien artean demokrazia hobeak edo txarragoak egongo dira, baina ez dago autokrazia onik. Izan ere, tirano batek, diktadore batek edo oligarkia batek guztien onerako gobernatu nahi dutela esanda ere, zerk ahalbidetzen ditu horretarako? zerk legitimatzen ditu? Eta, batez ere, nola izango dira herritarren oro har eta haien interesen ordezkari?

Zuzena ala ordezkaritzazkoa. Behar izango duzun bereizketa bat falta da, orain arte esan gabe eman duguna, «demokrazia» diogunean bi gauza oso desberdin esaten ari baikaitezke. Zuzeneko demokrazian herritarrek beraiek erabakitzen dute, auziz auzi: bildu, eztabaidatu eta gauza bera bozkatzen dute, ez gauza erabakiko duena. Ordezkaritzazko demokrazian, berriz, denbora jakin batez beraien ordez erabakiko dutenak hautatzen dituzte; beraz, bozkatzen dena ez dira neurriak, pertsonak eta programak baizik.

Bakoitzak eskatzen dizuna. Aldea ez dago mekanismoan bakarrik: eskatzen dizunean dago. Zuzenekoak denbora, informazioa eta presentzia eskatzen dizkizu; asteartean hirigintzaz eta ostegunean osasungintzaz jakitea eskatzen dizu. Ordezkaritzazkoak askoz gutxiago eskatzen dizu —boto bat lau urtean behin—, eta, trukean, erabaki ia guztia kentzen dizu lau urte horietan, amaierako zigortzekoa utzita. Batak gobernatzea eskatzen dizu; besteak, gobernatuko duena hautatzea eta hari kontuak eskatzea.

Rousseau ez da fio. Ikusi duzu jada harentzat subiranotasuna herri osoarena dela eta borondate orokorrean adierazten dela. Hortik deseroso izaten jarraitzen duen ondorio bat ateratzen du: borondate orokorra ez da eskuordetzen. Agindu diezazuket erabaki duguna exekuta dezazula, baina ezin dizut agindu nire ordez nahi izan dezazula; nire borondatea ematen badizut, ematen dizudan une berean uzten diot libre izateari. Horregatik idazten du «Populu ingelesak libro dela uste du; arras makurrean da ordea; parlamentuko kideak hautatzen dituen denboran baizik ez da libro; haiek hautatuak diren bezain laster esklabo da, deus ere ez da»². Hortik dator hura ikastean irakurri duzun esaldia, boutade bat ez dena: gure sistema parlamentarioa hautatutako aristokrazia bat dela, eta ez demokrazia bat (§133). Baina kontuz ñabardurarekin, axola baitu. Rousseauk nahiago du, bai, hautespenezko aristokrazia, baina gobernu-forma gisa, hau da, exekutatzeko modu gisa: haren eskeman herriak bilduta egiten ditu legeak oraindik ere, eta legeak egiten dituen parlamentua da, hain zuzen, berak baliogabetzat jotzen duena. Etiketa hori gure parlamentuei ezartzea gure kontua da, ez harena, eta hori hitz guztiekin egin duena politika-zientzia garaikidea da³.

Eta hala ere. Rousseauk berak aitortzen du bere proposamenaren muga, eta dirudiena baino zorrotzagoa da: zuzeneko demokraziak Estatu oso txikia eskatzen du, ohitura oso sinpleak eta maila eta fortunen berdintasun handia, eta berak idazten du hain gobernu perfektua ez zaiela gizakiei komeni (§133). Estatu modernoak ez dira hori, eta gorago esan dugu jada: gaur parlamentu batek erabakitzen duen guztia erabakiko lukeen asanblada bat ez litzateke inoiz bukatuko. Baina kontuz ordezkaritza tamainatik bakarrik jaio zela ziurtzat jotzearekin. Zozketa, Atenasen huraxe zen prozedura demokratikoa, populazio handietan ere erabil zitekeen —zinpekoen epaimahaiek erakusten dute— eta hala ere blokean baztertu zen; eta ordezkaritzazko gobernua sortu zutenek ez zuten aurkeztu herrialde handietarako demokraziaren ordezko gisa, baizik eta gauza desberdin eta hobe gisa: erabakiak herritarren gorputz hautatu baten esku utziko zituen iragazki gisa. Hori jada ez da kilometro kontua.

Non dagoen eztabaida gaur. Bi ereduetako bat bera ere ez da puru existitzen. Gurea ordezkaritzazkoa da, eta zuzeneko demokraziaren piezak sartzen ditu auziak hala eskatzen duenean: erreferendumak, kontsultak, herri-ekimen legegileak, aurrekontu parte-hartzaileak. Suitza, aipatu dugun hori, alde zuzenekoaren muturreko kasua da, eta hala ere parlamentua eta gobernua ditu. Ohar zaitez funtsezko desadostasuna berriro bi askatasunena dela (§126): azentua negatiboan jartzen duenari aski zaio inork ez eragoztea bere erara bizitzea, eta ez du faltan botatzen dena erabakitzea; positiboan jartzen duenak bere bizitza komunaren jabe izan nahi du, eta hori ez da eskuordetzen zerbait galdu gabe.

Galdera uzten dizut, eta ez dizut erantzuten: eragiten dizun erabakitik zenbat zaude prest zuk zeuk hartzeko, hartzeak zenbat kostatzen duen jakinda?

§137 · Demokrazia liberalaren ezaugarriak

Zer da demokrazia, benetan? Demokraziaren definizio gutxi-asko hertsi, akademiko edo esentzialistak gorabehera, demokrazia historikoki modu jakin batzuetan garatuz joan diren praktiken eta balioen multzo bat da. Gaur egun mendebaldeko demokrazia liberal gisa ezagutzen ditugunak —haien artean dago Espainiakoa— ez dira gobernu-forma bat bakarrik: ideal, balio, praktika eta ohitura multzo bat osatzen dute. Horrenbestez, errazagoa da haiek karakterizatzea eta deskribatzea, definitzea baino. Ikus ditzagun ezaugarri horietako batzuk, haiek indarrean ez dauden erregimen politikoen adibideren batekin batera, kontrastez hobeto uler ditzazun:

• Pluralismo politikoa. Herritarren ikuspegi, sentsibilitate eta jarrera desberdinak alderdi politiko anitzen bidez ordezkatzen dira.

  Estatu totalitario batean —komunista zein faxista— alderdi bakar bat baino ez dago⁴; monarkia absolutu batean, berriz, ez dago alderdirik.

• Legearen nagusitasuna. Legea argi formulatuta dago eta guztiei aplikatzen zaie, gobernuari berari ere bai.

  Monarkia absolutuen moduko erregimenetan, subiranoaren hitza da legea.

• Banakako eskubideak eta askatasunak. Herritar guzti-guztiak berdinak dira legearen aurrean, eta eskubide eta askatasun berak dituzte. Oinarrizko eskubideak GEAUn jasota daude.

  Antolaketa estamental batean, aldiz, estamentu pribilegiatuak daude eta pribilegiorik gabeak, Erdi Aroko feudalismoan gertatzen zen bezala: nobleek eta elizgizonek herri xeheak ez zituen eskubideak zituzten.

• Botere-banaketa. Montesquieu pentsalari ilustratu frantziarrak, Lockerengan jada present zegoen ideia bat jasoz (§132), hau zioen bere 1748ko Legeen espirituaz liburuan: «boterea duen gizon orok hartaz abusatzeko joera du; mugak aurkitu arte doa. Botereaz abusatzerik izan ez dadin, gauzak halako moduz antolatu behar dira, non botereak boterea geldiaraziko baitu». Horregatik proposatu zuen botereen bereizketa edo banaketa, zeinaren bidez Estatuaren hiru botere bereizten baitira. Horietako bakoitza erakunde desberdin batek beteko du, denak elkarren artean independente eta autonomo:

  • Botere legegileak legeak ematen ditu.
  • Botere betearazleak legeak aplikatzen ditu, eta haiek errespetatuz gobernatzen du.
  • Botere judizialak legea betetzen ez dutenak epaitzen ditu.

  Erregimen politiko askotan izan badira ere subiranoen boterea mugatzen zuten arauak, ondorio praktikoetarako jaun feudal batek legea ezartzen zuen, gobernatu egiten zuen eta bere legeen arabera epaitzen zuen. Ikusiko duzu oso erraza dela injustiziak egitea halako egoeretan.

• Kontu-ematea. Legeak errespetatzeaz eta, hala egiten ez badute, zigorpean egoteaz gainera, gobernariek kontuak eman behar dituzte herritarren aurrean hauteskundeetan. Sistemaren asmoa da, gobernari batek gaizki egiten badu, hautesleek konfiantza kenduko diotela, beste bati bozkatuz eta Gobernutik aterata. Errealitatea hori baino askoz konplexuagoa da, baina printzipioa, halakotzat, existitzen da.

  Gobernu ez-demokratiko bat —monarkia absolutu bat edo diktadura bat— horrexegatik bereizten da, hain zuzen: liderrak ez dio inori konturik eman behar.

• Hauteskunde askeak eta bidezkoak, aldizkakoak, gardenak eta sufragio unibertsalpekoak, gobernuenak. Inork ez du muturrik sartu behar herritarren hautatzeko gaitasunean, adibidez, ordezkari jakin bati botoa ematera behartuz. Ordezkariak aldian-aldian bozkatu behar dira, boterean betiko geldi ez daitezen, gobernari berriek aurrekoen akatsak desegin ahal izan ditzaten, halakorik balitz, eta aldatuz doan errealitate sozialaren ordezkari hobeak izan daitezen. Egiaztatu ahal izan behar da botoak behar bezala interpretatzen eta zenbatzen direla; horretarako, gure hauteskunde-sisteman, herritarrok hauteskunde-mahaiak osatzera deituak gara.

  Iruzurrezko hauteskundeek —pucherazoak, alkatekeriak—, biztanleriaren zati batek bakarrik parte har dezakeen hauteskundeek edo, besterik gabe, hauteskunderik ezak —erregimen totalitarioetan bezala— sistema politikoa ordezkagarritasun gutxiagokoa bihurtzen dute. Baina ez da soilik ordezkagarritasun-graduaren kontua: bidegabekeria nabarmena ere bada, adibidez, emakumeek edo etorkinek boto-eskubiderik ez dutenean. Saudi Arabia 32 000 000 pertsonako herrialdea da, eta han emakumeek botoa emateko eta hautatuak izateko eskubidea… 2015ean lortu zuten!

• Gizarte zibila. Estatua eta haren erakundeak —hala nola Gobernua, Estatuburutza, auzitegiak, Parlamentua, polizia, armada, Gizarte Segurantza eta osasun-sistema— ez dira herrialde baten bizitza publikoko elementu bakarra: ez dute politikaren esparru osoa agortzen. Estatuaz eta merkatu pribatuaz gainera, gizarte zibila existitzen da; hori da, hain zuzen, esparru publikoan jarduten duten eta ez Estatuaren ez merkatuaren parte ez diren eragileen eta erakundeen multzoa: sindikatuak, elizak, kirol-elkarteak, bizilagunen erkidegoak, GKEak, elkargo profesionalak, etab.

  Estatu liberal batek ahalik eta auzi gutxienez arduratu nahi du —lege- eta auzitegi-sistemaz, ahalik eta zerga-bilketa txikienaz eta osasun- eta azpiegitura-zerbitzu oinarrizko batzuez—, ekimenaren zatirik handiena merkatuak eta gizarte zibilak eraman dezaten. Estatu totalitario batek, aitzitik, gizarte-bizitzaren ahalik eta alderdi gehien arautzen ditu: merkatua gogor mugatzen du, ez du sindikaturik onartzen, eta elkartzeko, adierazteko eta gurtzeko askatasunak ezabatzen ditu. Planteamendu sozialdemokratak bien arteko oreka bilatzen du. Haien funtsezko desadostasuna bi askatasunena da (§126): zerk pisatzen du gehiago, Estatuak ez eragozteak ala baliabideak emateak?

• Gehiengoaren gobernua, gutxiengoaren eskubideak errespetatuz. Gehiengoa da oraindik ere demokraziaren irizpide nagusia. Euskadin edo Espainian Gobernu bat eratzeko, adibidez, beharrezkoa da sufragio unibertsalez hautatutako ordezkarien (parlamentarien) erdiek gehi batek Lehendakari edo Presidente bat bozkatzea. Lege garrantzitsuen aldaketetarako, gehiengo zabalagoak behar dira. Konstituzioa erreformatzeko, adibidez, diputatuen 3/5 eta senatarien 3/5 behar dira, hau da, Ganbera bakoitzaren % 60. Eta haren zatirik babestuenak ukitzeko —Atariko Titulua, oinarrizko eskubideak eta Koroa— langa askoz gorago igotzen da: Ganbera bakoitzaren 2/3, Gorteak desegitea, berriek beste 2/3 batez berrestea eta, azkenik, erreferenduma. Ez da apeta bat: demokrazia batek bere arauen aldaketa bere buruari zail jartzeko duen modua da. Nolanahi ere, Gobernuak ezin du onartu Konstituzioaren edo Espainiak sinatutako nazioarteko itunen —GEAU, esaterako— aurkako legerik.

  Badira herrialdeak non gehiengo etnikoek ez dituzten gutxiengoen eskubideak errespetatzen, gutxiengoek sufragio-eskubiderik ere ez izateraino. Edo, are okerrago, tokiak non gutxiengoak sistematikoki jazarriak diren. Badira kasuak, kurduena edo palestinarrena adibidez, non beraiek beren burua naziotzat jotzen duten, baina beren populazioa hainbat Estatutan banatuta dagoen, eta ez guztietan duten ordezkaritza-eskubidea.

• Ordezkaritza. Herrialdeetako demokraziaren garapenaren irizpideetako bat ordezkaritzarena da: Parlamentuan eta legeetan herritarren ahalik eta aniztasun zabalena ordezkatuta egotea. Espainian, adibidez, azken hamarkadetako ahaleginak emakumeen ordezkaritza hobetzera bideratu dira, lege-neurriekin, hauteskunde-zerrenden erdiak emakumez osatuta egon daitezen. Gainera, zerrendok «kremailera-zerrendak» izan behar dute: gizonezko hautagai bati emakumezko hautagai batek jarraitu behar dio, honi beste gizonezko batek, eta horrela etengabe. Gure demokraziak hobetu dezakeen beste esparruetako bat gazteak, etorkinak, landa-eremuko biztanleak eta gutxiengo etnikoak gehiago eta hobeto aitortzetik igarotzen da.

Ez zaizu oharkabean pasatuko ezaugarri hauek idealak direla, eta seguru adibideak aurkitzen dituzula non gure errealitate politikoa haietatik desbideratzen den.

Demokraziaren alderdi positiboak. Demokrazia, esan nahi duenaren interpretazio askotarikoekin eta praktikan dituen muga ugariekin, gutxienez balio multzo bat da, ahalik eta gobernu bidezkoenak eratzeko irizpide gisa balio duena. Justizia hori hortik dator: auzi publikoen kudeaketan herritar guztiak inplikatzen dituela, eta herritarrak denok garela. XXI. mendeko demokraziak gizarte ez bakarrik bidezkoak sortu nahi ditu, baita errespetuzkoak eta tolerantziazkoak ere, non herritarrak ez diren Estatuaren bezero hutsak, ongizate orokorraren eraikuntzako parte-hartzaile aktiboak baizik.

§138 · Herritartasun aktiboa

Demokrazia eraginkor eta osasuntsu bat harago doa guztientzako eskubide politikoak existitzetik edo aitortzetik: herritarrek bizitza politikoan eta sozialean aktiboki parte hartzea eskatzen du. Hauteskundeetan botoa emanez parte hartzea ez da herritarren parte-hartzearen adierazpen gorena edo amaiera, eska daitekeen gutxienekoa baizik.

Demokrazia indartsu batek gizarte zibil zabal eta sendo bat behar du, non herritarrek proaktiboki parte hartzen duten eta gizarteari ekarpena egiten dioten, Estatutik aparte. Behar guztiez Estatua ardura dadin uzteko jarrera Estatuak berak sustatzen du batzuetan, modu paternalistan; baina beste hainbestetan, bere eskubideak exijitzera mugatzen den herritarrarena da, kontuan hartu gabe betebeharrak ere badituela —legezkoak nahiz moralak— gizartearen funtzionamendu hobeari laguntzeko.

§139 · Estatua, nazioa, herria, aberria…

Estatua, nazioa, herria eta aberria kontzeptuak funtsezkoak dira filosofia politikoan, etengabe erabiltzen baititugu botereaz, gobernuaz, gizarteaz, eskubideez eta justiziaz hitz egiten dugunean. Alabaina, esparru desberdinetako kategoriak dira, eta ez dira elkarren artean erabat baztertzaileak; areago, muga lausoak dituzte elkarren artean eta, zenbait kasutan, gainjarri egiten dira. Ikus dezagun zeri esan ohi diogun termino hauetako bakoitzarekin.

Estatua. Horrela idatzita, letra larriz hasita, orain arte bezala, Max Weberrek (1864-1920) definitu zuena adierazten du: «indarkeria fisiko legitimoaren⁵ monopolioa eremu jakin baten barruan aldarrikatzen duen giza komunitatea». Estatuek lurralde mugatu bat eta populazio iraunkor bat dituzte⁶.

Entitate politiko bat Estatua den ala ez zalantzan bagaude, geure buruari galde diezaiokegu: badu armadarik? legitimoki erabil dezake? gerra deklara dezake? Baiezkoa erantzuten badugu, Estatu bat izango da. Horregatik dira Estatu Espainia, AEB edo Frantzia. Ezezkoa erantzuten badugu, ez gaude Estatu baten aurrean, beste antolaketa mota baten aurrean baizik: politikoa, Euskadiren edo Kurdistanen kasuan bezala; edo ez-politikoa, mafia bezala.

Estatua da legitimitate politikoaren oinarrizko unitatea, hartatik abiatuta kontsideratzen ditugu gizarteak. Badira erakunde eta instituzio nazioz gaindikoak eta nazioartekoak, EB edo NBE esaterako, baina instituzio horietako kideak Estatuak dira, ez zuzenean herritarrak⁷. Badira erakunde estatuz azpikoak ere. Espainian, adibidez, autonomia-erkidegoak, probintzia-diputazioak edo udalak. Horiek ez dute autonomia osorik, eta Estatuaren legeen mende daude, bereziki Konstituzioaren mende, horrek eratzen, artikulatzen eta legitimatzen baititu. Hala, Estatuek elkarrekin tratatzen dute, elkartu egiten dira, itunak egiten dituzte edo gerrak deklaratzen dizkiote elkarri. Era berean, Estatuak barrutik unitate erabilgarriagoetan antolatzen dira.

Ikus dezakezunez, Estatuaren definizioa legezkoa da izaeraz, eta estu lotuta dago gizarte baten antolaketa politikoaren ondorio praktikoekin.

Nazioa. Gizarteen alderdi kultural, identitario eta historiko bat deskribatzen du. Nazio bateko kideak ez ditu hainbeste legezko kidetasunak definitzen⁸, atxikimendu emozionalak edo identitarioak baizik.

Nazio terminoarekin, kultura terminoarekin gertatzen diren arazo berberak gertatu ohi dira, antropologiaz hitz egitean gaia jorratu genuenean ikusi genuen bezala. Horien artean nabarmentzen da esentzialismoa: pentsatzea nazio batekoa izatea ez dagoela norberaren borondatearen mende, norbera denaren mende baizik.

Kategoria desberdinak diren neurrian, Estatuaren eta nazioaren arteko harremana zaila da. Azken mendeetan, gutxienez Errege-erregina Katolikoek Gaztelako eta Aragoiko koroak politikoki eta erlijiosoki bateratu zituztenetik, erresumen joera identitate homogeneo, bakar eta komun baten gainean Estatuak eratzen saiatzea izan zen; Estatu-nazioak dira horiek: haietan, ustez, Estatua nazio bakar batek osatzen du, eta nazio bakoitzak Estatu bat dauka. Gehienezko programa politiko hori inoiz osatu ez bazen ere —hau da, badira Estatu plurinazionalak eta hainbat Estatutan sakabanatutako nazioak—, Filosofia Politikoaz oro har hitz egiten dugunean, Estatua eta nazioa berdintzeko joera dugu. Hortik horri buruzko hainbeste eztabaida.

Herria. Testuinguru batzuetan Estatu gisa uler daitekeen terminoa da, eta beste batzuetan nazio gisa. Beharbada bien fusio bat da, Estatuaz eta haren lurraldeaz nahiz kulturaz eta bertako jendearen izaeraz hitz egin nahi dugunerako⁹. Esan dezakegu Espainia herri bat dela, baina baita Euskadi ere. Kasu honetan euskarak berak ematen digu argudioa eginda: izendapen tradizionalak —Euskal Herria— herria hitza bera darama barruan; eta gaztelaniazko izendapen tradizionalak ere bide bera hartu zuen, «país» hitzarekin: País Vasco. Biek dute nahikoa entitate legal, lurraldezko eta kultural herritzat hartuak izateko, nahiz eta lehena bakarrik den Estatu. Hemen, beste hainbeste gauzarekin bezala, zoom kontua da —errealitate konkretura zenbat hurbildu edo hartatik zenbat urrundu—, uste politikoen eta balioen kontua¹⁰.

Aberria (edo matria, batzuentzat). Herria eta nazioa baino termino emozionalki are kargatuagoa eta sakonagoa da. Politikaren esparruan mugitu beharrean, nazioa eta Estatua bezala, zuzenago apelatzen dio historia eta kultura partekatu batean murgildutako identitate pertsonalari, agian ñabardura erantsi batekin: norberak bere aberriarekiko dituen betebeharrenak. Jakina, modu aseptikoagoan ere erabil daiteke, naziotasunaren sinonimo gisa¹¹.

Ikusiko duzu sentimenduz kargatutako terminoak direla, bereziki identitate kultural eta politikoko sentimenduz. Estatu terminoa da definitzen errazena eta, itxuraz behintzat, neutroena; baina guztiak, baita hau ere, errealitatean nahasi egiten dira pertsonen ezaugarri sozialekin, soziologikoekin, kulturalekin, linguistikoekin, gobernantzakoekin, identitatezkoekin eta biografikoekin, eta, aldi berean, haien itxaropenekin, desirekin eta espektatibekin ere jokatzen dute.

---

1. Horregatik praktikatzen zuten asanblearismoa Antzinako Grezian: esklaboek eta emakumeek egiten zuten lanaren zati handi bat, eta horri esker eskaini ahal izaten zioten gizon askeek beren bizitzaren zati bat Agoran eztabaidatzeari. Eta horregatik gertatzen zen Rousseauri hainbeste gustatzen zitzaion Suitzako asanblada-tradizioa mendietako komunitate txiki isolatuetan, baina etorkizun gutxi zuen herrialde erraldoi oso batean, Frantzian esaterako.

2. Du contrat social (1762), III, 15, «Des députés ou représentants». Oyharçabalen itzulpena (Gizarte-Hitzarmena, Klasikoak, 1993).

3. Manin, B. (1997). The principles of representative government. Cambridge University Press. Bada gaztelaniazko edizioa: Los principios del gobierno representativo, Alianza, 1998.

4. Horrek berekin dakar benetan alderdi bat ez izatea, batasun bat baizik.

5. Indarkeria fisiko legitimoaren monopolioak esan nahi du polizia eta armada legitimatuta daudela indarra erabiltzeko zenbait egoeratan, baina ez, ordea, delitugileak edo gizabanakoak. Horrexek egiten du azken horiek Estatua ez izatea. Jakina, Estatua ez da hori bakarrik, baina hau muturreko ezaugarri bat da, Estatua zer den eta zer ez den oso ondo bereizteko aukera ematen diguna.

6. Zein Estatutako herritar zaren jakiteko modu oso erraz bat zure pasaporteari begiratzea da.

7. EBko herritarrok zuzenean bozkatzen dugu EBko Parlamentua; ez, ordea, NBEko Batzar Nagusia. Azken erakunde horretan, bestalde, Estatuek ez dute beren populazioaren pisuaren araberako ordezkaritzarik; aitzitik, beto-eskubidea duten kide iraunkor batzuk daude, erabakiak hartzea baldintzatzen dutenak, eta hori arazo handia da funtzionamendu demokratikoarentzat.

8. Gogoratu zure pasaportea edo NANa, non zure naziotasuna deklaratzen den.

9. Aurrez esanda: izaerari buruzko topikoak aurreiritziak izan ohi dira, errealitateak baino gehiago.

10. Entitate politiko jakin bat izendatzeko legez termino egokia erabiltzea entitate horrekiko distantzia erakusteko estrategia bat izan daiteke. Erreparatu euskal politikari eta hedabide askoren diskurtsoari: Espainiari, herri den aldetik, «Estatu espainiarra» esaten diote, baina alderantziz ez diote Euskal Autonomia Erkidegoa edo Euskadiko Autonomia Erkidegoa esaten.

11. Naziotasuna, bitxia bada ere, norbera zein Estatutako herritar den, horren araberakoa da, ez norberaren sentimendu nazional(ist)en araberakoa.